موانع همگرایی در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع ( CIS )...

موانع همگرایی در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع ( CIS )... چکیده موضوع پژوهش در این پایان نامه موانع همگرایی در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع ( CIS ) است. این سازمان در دسامبر 1991 توسط سه کشور روسیه سفید، روسیه و اوکراین پایه گذاری شد. از ابتدای تشکیل این سازمان نشست ها و گردهمایی های بسیاری برگزار شده است و طی آن توافقنامه های زیادی نیز به امضا رسیده است ولی سازمان در عمل نتوانسته است نقشی را که در ابتدای تاسیس از آن انتظار می رفت ایفا کند. هدف در این پژوهش بررسی عدم موفقیت سازمان در مسیر همگرایی که در نهایت منجر به عدم موفقیت آن نیز شده است می باشد. برای بررسی این موضوع 4 عامل را مورد بررسی قرار خواهیم داد که عبارتند از:نگرانی کشورهای تازه استقلال یافته از احیای مجدد نفوذ روسیه، وجود بحران های تجزیه طلبانه و اختلافات مرزی، اختلاف بین اعضای سازمان و رقابت بین امریکا و روسیه در خارج نزدیک[1]. سوال پژوهش: آیا رقابت امریکا و روسیه در خارج نزدیک باعث واگرایی در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع شده است؟ فرضیه : رقابت روسیه و امریکا در منطقه خارج نزدیک باعث واگرایی در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع شده است. این پژوهش در 5 فصل انجام شده است. فصل اول مربوط به بیان ساختار پژوهش است. در فصل دوم به مسائل مربوط به همگرایی پرداخته شده است. درفصل سوم به توصیف سازمان و اعضای آن اشاره شده است. فصل چهارم عوامل داخلی واگرایی در سازمان را بررسی کرده است و در نهایت فصل پنجم که به رقابت بین روسیه و امریکا به عنوان عامل خارجی واگرایی در سازمان پرداخته است. فهرست مطالب عنوان صفحه چکیده1 فصل اول: ساختار پژوهش تعریف مسئله3 بررسی ادبیات موجود4 هدف پژوهش 15 متغیرهای بررسی شده 16 فرضیه ها 20 آزمون فرضیه ها 20 بررسی فرضیه اصلی 21 فصل بندی پژوهش 23 فصل دوم: نظریات مربوط به همگرایی مقدمه 25 بخش اول: تعریف واژه همگرایی 26 بخش دوم: انواع همگرایی 29 الف: سیاسی 29 ب: اقتصادی 30 پ: اجتماعی 31 بخش سوم: سطوح همگرایی 32 الف: مشترک المنافع 32 ب: کنفدراسیون 32 پ: فدراسیون 33 ت: اتحاد 33 بخش چهارم: نظریه های همگرایی ............................................................................................34 الف: نظریه کارکردگرایی ............................................................................................................34 1)دیوید میترانی ................................................................................................................35 ب: نظریه نوکارکردگرایی ...........................................................................................................36 1)هاس و اشمیتر ................................................................................................................36 2)جوزف نای ......................................................................................................................38 3)لئون لیندبرگ .................................................................................................................41 پ: فدرالیست ها ..........................................................................................................................42 ت: نظریه مباداله ..........................................................................................................................44 ث: کانتوری و اشپیگل .................................................................................................................45 بخش پنجم: بررسی سازمان های منطقه ای ..............................................................................46 الف: اتحادیه اروپا ........................................................................................................................46 1)مقدمه ..............................................................................................................................46 2)ساختار نهادی- سازمانی اتحادیه اروپا ..........................................................................47 4)نهاد های اصلی ...............................................................................................................47 5)سایر نهادهای اتحادیه اروپا ...........................................................................................49 ب: اتحادیه ملت های جنوب شرقی آسیا ( آسه آن ) ...............................................................50 1)مقدمه ................................................................................................................................50 2)سازماندهی و تشکیلات سازمان آسه آن ........................................................................51 پ: شورای همکاری خلیج ............................................................................................................52 1)مقدمه ...............................................................................................................................52 2)ساختار شورای همکاری خلیج .......................................................................................55 ت: قرارداد تجارت آزاد امریکای شمالی ( نفتا )...........................................................................56 1)مقدمه.................................................................................................................................56 2)ساختار ..............................................................................................................................56 3)نفوذ ایالات متحده در نفتا ................................................................................................58 4)تاثیرهای نفتا بر مکزیک و کانادا .......................................................................................59 نتیجه ..............................................................................................................................................61 فصل سوم: بررسی سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع ( CIS ) مقدمه ............................................................................................................................................63 بخش اول: تجزیه شوروی و تشکیل سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع .....................64 الف: کودتای اوت 1991 ..................................................................................................................64 ب: تشکیل سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع ( CIS ) ...............................................65 1)مقدمه ................................................................................................................................65 2)موافقتنامه بیلاژوسک .......................................................................................................66 3)بیانیه آلماتی ......................................................................................................................69 پ: ساختار سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع ( CIS ) ................................................70 ت: اساسنامه سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع ( CIS ) ............................................73 1)اهداف و اصول ...................................................................................................................73 2)اعضا ...................................................................................................................................75 3)امنیت دسته جمعی و همکاری های نظامی- سیاسی ......................................................75 4)همکاری در زمینه های اقتصادی، اجتماعی و قانونی .......................................................77 5)ارگان های سازمان .............................................................................................................77 6)همکاری بین مجالس ..........................................................................................................81 7)امور مالی .............................................................................................................................81 8)مواد پایانی ..........................................................................................................................81 ث: روند توسعه در سازمان و نشست ها ........................................................................................82 بخش دوم: بررسی اعضای سازمان .................................................................................................89 الف: جمهوری آذربایجان ................................................................................................................89 ب: ارمنستان ...................................................................................................................................90 پ: ازبکستان ..................................................................................................................................91 ت: تاجیکستان ...............................................................................................................................93 ث: ترکمنستان ................................................................................................................................95 ج: قرقیزستان .................................................................................................................................97 چ: قزاقستان ...................................................................................................................................99 ح: گرجستان ...................................................................................................................................100 خ: روسیه سفید .............................................................................................................................102 د: اوکراین .......................................................................................................................................103 ذ: مولداوی .....................................................................................................................................105 س: روسیه .....................................................................................................................................106 بخش سوم: شاخص های واگرایی در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع......................110 نتیجه ..............................................................................................................................................116 فصل چهارم: بررسی موانع داخلی همگرایی در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع ( CIS ) مقدمه ..............................................................................................................................................118 بخش اول: نگرانی کشورهای استقلال یافته از احیای مجدد نفوذ روسیه ...................................119 الف: پیشینه نفوذ روسیه در آسیای مرکزی و قفقاز .....................................................................119 1)آسیای مرکزی ....................................................................................................................119 2)قفقاز ...................................................................................................................................120 ب: اهداف و منافع روسیه در خارج نزدیک ...................................................................................121 پ: اهداف و استراتژی کشورهای منطقه برای مقابله با روسیه ...................................................123 1)همکاری نظامی- امنیتی با ناتو .........................................................................................124 جمع بندی ......................................................................................................................................125 بخش دوم: بحران های تجزیه طلبانه و اختلافات مرزی ..............................................................125 الف: بحران قره باغ ........................................................................................................................125 1)پیشینه مناقشه قره باغ ....................................................................................................126 2)پیامدهای مناقشه قره باغ ................................................................................................128 ب: مناقشه آبخازیا .........................................................................................................................129 1)علل جدایی طلبی آبخازیا .................................................................................................130 پ: مناقشه اوستیای جنوبی ...........................................................................................................131 1)علل تجزیه طلبی در اوستیای جنوبی ..............................................................................132 جمع بندی .....................................................................................................................................133 بخش سوم: رقابت داخلی بین اعضای سازمان .............................................................................134 الف: اختلاف های ازبکستان و قزاقستان ......................................................................................134 1)اختلاف های مرزی ............................................................................................................134 2)اختلاف های سیاسی .........................................................................................................134 ب: اختلاف های روسیه و اوکراین .................................................................................................135 پ: اختلاف های تاجیکستان و ازبکستان ....................................................................................138 اختلاف های روسیه و گرجستان ...................................................................................................141 جمع بندی ......................................................................................................................................143 نتیجه ..............................................................................................................................................145 فصل پنجم: اثر رقابت روسیه و امریکا در واگرایی سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع ( CIS ) مقدمه .............................................................................................................................................147 رقابت روسیه و امریکا ..................................................................................................................148 الف: پیشینه رقابت امریکا و روسیه ..............................................................................................148 ب: رویکرد روسیه به منطقه خارج نزدیک ...................................................................................149 پ: علایق و منافع روسیه در منطقه خارج نزدیک .......................................................................151 ت: رویکرد امریکا به منطقه خارج نزدیک ...................................................................................153 ث: علایق و منافع امریکا در منطقه خارج نزدیک .......................................................................154 ج: 11 سپتامبر و حضور نظامی امریکا در آسیای مرکزی و قفقاز .................................................156 چ: واکنش روسیه به حضور نظامی امریکا در آسیای مرکزی و قفقاز...........................................157 ح: انقلاب رنگی، عرصه ای دیگر از رقابت امریکا و روسیه در منطقه خارج نزدیک ..................158 خ: گسترش ناتو به شرق ................................................................................................................160 د: رویکرد امریکا به امنیت انرژی در منطقه ..................................................................................161 ذ: حمایت امریکا از گسترش دمکراسی در منطقه .......................................................................162 نتیجه .............................................................................................................................................165 نتایج و یافته ها ..............................................................................................................................166 فهرست منابع .................................................................................................................................169 فصل اول ساختار پژوهش تعریف مسئله با کودتای اوت 1991 عملا فروپاشی شوروی رنگ واقعیت به خود گرفت و روند استقلال طلبی در میان جمهوری های شوروی افزایش پیدا کرد. روسای جمهور فدراسیون روسیه، روسیه سفید و اوکراین در تاریخ 8 دسامبر 1991 در مینسک گرد هم آمده و با امضای توافقنامه ای هسته اصلی جامعه CIS را بوجود آوردند. سیزده روز بعد یعنی در روز 21 دسامبر در آلماتا پروتکلی مبنی بر الحاق 11 جمهوری مستقل شوروی یعنی روسیه، روسیه سفید، اوکراین، قزاقستان، ازبکستان، تاجیکستان، قرقیزستان، ترکمنستان، آذربایجان، مولداوی و ارمنستان به جامعه کشورهای مستقل مشترک المنافع به تصویب سران این جمهوری ها رسید. اهداف سازمان پس از تشکیل آن عبارت بودند از گسترش روابط دوستانه بین کشورهای عضو، اعتماد و درک متقابل، حسن همجواری و همکاری های گسترده بین کشورهای عضو. ساختارهای موجود در سازمان هم شامل شورای سران کشورها، شورای نخست وزیران، مجمع عمومی بین پارلمانی، کمیته اجرایی و کمیته اقتصادی بین دولتی بود. طبق آمار ارائه شده توسط کمیته آمار کشورهای CIS جمعیت کل کشورهای عضو سازمان 280 میلیون نفراست.[2] از لحاظ ساختار اقتصادی جمهوری های شوروی وابستگی های زیادی به یکدیگر داشتند، به عنوان مثال ساختار اقتصادی جمهوری های آسیای مرکزی بیشتر بر پایه تولیدات کشاورزی و مواد خام اولیه بود که بیش از 70درصد آن را برای بهره برداری کارخانه های نساجی روسیه و دیگر جمهوری های اروپایی شوروی به آن جمهوری ها صادر می کردند. از طرفی دیگر اغلب کارخانه های صنعتی آسیای مرکزی که در زمان شوروی تاسیس شده بودند مواد سوختی و اولیه خود را از روسیه و دیگر جمهوری های اروپایی شوروی وارد می کردند. کشورهای مستقل مشترک المنافع که از لحاظ اقتصادی، اقتصادهایی ورشکسته را به ارث برده اند پس از استقلال نیاز شدیدی به توسعه و ترمیم خصوصا جلب سرمایه گذاری های خارجی در بخش های گوناگون صنعتی و اقتصادی خود دارند تا ساختار اقتصاد خود را کارآمد نموده و جایگاه خود را در رقابت های بین المللی جهت بازار یابی و تولید انبوه به دست آورند. از ابتدای تشکیل سازمان نشست ها و توافق های زیادی در سازمان صورت گرفته است، اما در عمل چندان راه گشا نبوده است. موافقتنامه هایی را که در نشست های رهبران کشورهای مستقل مشترک المنافع به تصویب رسیده را می توان در 2 گروه کلی تقسیم بندی کرد : 1. اسنادی برای جلوگیری از نابودی زیر ساخت های به جا مانده از اتحاد شوروی. مانند انرژی، قوانین گمرکی و مسایل مربوط به حمل و نقل. 2. اسناد مربوط به تشکیل نهاد های جدید مانند: ایجاد شورای امنیت جمعی و شورای وزرای دفاع.[3] سازمان CIS را می توان به عنوان مهم ترین سازمان در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز تلقی کرد. اما این سازمان نتوانسته نقشی را که از آن انتظار می رفته، ایفا کند. به همین جهت از سال 1997 روند ضعف این سازمان قابل مشاهده است. دلایل ضعف سازمان را می توان در عوامل چند بر شمرد که عبارتند از: رقابت بین روسیه و امریکا در منطقه خارج نزدیک، ترس کشورهای عضو سازمان از احیاء مجدد نقش روسیه به عنوان دولتی مداخله گر، بحران های تجزیه طلبانه در این جمهوری ها و اختلاف و رقابت کشورهای عضو با یکدیگر. این 4 عامل به عنوان متغیرهای اساسی در روند واگرایی سازمان مورد بررسی قرار گرفته اند. بررسی ادبیات موجود فصل هفتم کتاب امنیت در قفقاز جنوبی نوشته آقای احمد کاظمی. در این فصل که مربوط به امنیت و نهاد های منطقه ای و بین المللی است نویسنده به بررسی ساختار و نقش سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع پرداخته است. در این بررسی نویسنده عوامل زیر را موجب ناکارآمدی سازمان قلمداد کرده است که عبارتند از: تفاوت دیدگاه های کشورهای عضو سازمان، بدبینی برخی کشورهای عضو به نقش روسیه در سازمان، اختلاف و تنش بین روسیه و سایر اعضای سازمان، ساختار ضعیف و متزلزل CIS و تشکیل سازمان های کوچک نظیر اوراسیا، گوام و اتحاد های 2 جانبه بین اعضاء.[4] فصل چهارم کتاب سیاست و حکومت در قدراسیون روسیه نوشته دکتر الهه کولایی. این فصل از کتاب مربوط به جامعه کشورهای مستقل مشترک المنافع است که در آن شرحی از تشکیل سازمان، اعضاء، اجلاس ها و روابط روسیه با جمهوری های استقلال یافته از شوروی داده شده است. با مرور این فصل از کتاب می توان عوامل زیر را به عنوان چالش های سازمان CIS در مسیر همگرایی تلقی کرد: نگرانی اعضاء نسبت به نقش برتر روسیه در رابطه با جمهوری ها، دسته بندی بین اعضای سازمان، وجود نگرش های متفاوت نسبت به نقش سازمان، یکجانبه گرایی کشورهای اوکراین، آذربایجان و ترکمنستان به علت وجود منابع عظیم معدنی، توسعه روابط دو جانبه به جای روابط چند جانبه و درون سازمانی و وجود آئین مونروئه روسی.[5] مقاله روسیه و همگرایی نظامی در جامعه CIS نوشته آقای منوچهر مرادی در فصلنامه آسیای مرکزی و قفقاز. در این مقاله دغدغه های امنیتی و اولویت های نظامی روسیه در پهنه جمهوری های شوروی به بحث گذاشته شده است که عبارتند از: حفظ حضور نظامی روسیه در جمهوری های پیرامون و ممانعت از حضور قدرت های منطقه ای و جهانی در خارج نزدیک و نهایتا ایجاد همگرایی نظامی در منطقه تحت نظارت روسیه. نویسنده موانع همگرایی نظامی را موارد زیر بیان نموده است: اختلافات ارضی متعدد میان کشورها، اختلاط اقوام مختلف و منافع متضاد برخی جمهوری ها، وابسته بودن هر گونه همگرایی نظامی به توفیق اصلاحات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در این کشورها و قائل بودن روسیه به نقش برتر خود.[6] مقاله دکتر کولایی تحت عنوان چالش های همگرایی در کشورهای مشترک المنافع در مجله مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز. در این مقاله موانع همگرایی، نگرانی رهبران جمهوری ها از تمایلات برتری طلبانه روسیه، استقلال اقتصادی و تلاش برای یافتن شرکای تجاری جدید ذکر شده است.[7] مقاله آقای شیا ییشان تحت عنوان وضعیت فعلی و آینده توسعه در کشورهای مشترک المنافع در مجله مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز که علل واگرایی را موارد زیر می داند: اختلاف جمهوری ها با روسیه، سازماندهی ضعیف و متزلزل، ضعف ساختار سیاسی و اقتصادی و موانع ایجاد شده غرب برای همگرایی.[8] سازمان گوام، چالشی جدید برای روسیه، تاریخ: 2/ 4/ 1389، سایت بانک مقالات فارسی نویسنده در ابتدا به ایجاد و شکل گیری سازمان های منطقه ای و افزایش تمایل به همگرایی در کشورهای استقلال یافته از شوروی پرداخته است. وی هم چنین علت تمایل به همگرایی را بیان کرده است. سپس تاریخچهای از روند شکل گیری سازمان گوام ذکر شده است و در ادامه مهمترین محورها و زمینه های همکاری و مشارکت جمعی اعضا را بیان کرده که عبارتند از: 1)دغدغه تامین امنیت و حفظ تمامیت ارضی 2)نارضایتی از جامعه CIS 3)ظرفیت ها و امتیازات ژئوپلیتیک منطقه 4)ترانزیت انرژی و خطوط انتقال نفت و گاز 5)غربگرایی 6)منطقه آزاد تجاری 7)همکاری های فرهنگی در انتها نیز جهت گیری و رویکردهای سازمان را بیان کرده است: رهایی از وابستگی به روسیه و سلطه مسکو، پیوستن به ساختارهای اروپایی، همکاری با ناتو و تلاش برای عضویت در آن و توسعه و پیشرفت اقتصادی اعضاء. همکاری منطقه ای و ژئوپلیتیک جدید در آسیای مرکزی[9] نویسنده چند نکته را در این مقاله دلیل عدم توفیق منطقه گرایی و همکاری های منطقه ای در آسیای مرکزی دانسته است. مهمترین آن نوع رژیم های غیر دمکراتیک در این کشورهاست که تصمیم برای همکاری منطقه ای از خواست جامعه ناشی نمی شود بلکه به میل و نظر روسای این کشورها و چگونگی رابطه آن ها به هم بستگی دارد. در حقیقت دولت های مرکزی نمونه بارز منطقه ای هستند که در آن راه همکاری های موثر منطقه ای به علت وجود رژیم های غیر لیبرال که اولویت حاکمان آن حفظ و تحکیم قدرت خود است مسدود شده است. عامل بعدی اختلاف و تنش میان خود این کشورهاست. تنش و رقابت میان آن ها بقدری است که ترس این کشورها از یکدیگر بیش از ترس آن ها از روسیه یا مبارزان مسلمان است. عامل سوم بافت و ساختاری است که ابتکارات منطقه ای و زیر منطقه ای در آن انجام می گیرد. میزان تجارت میان منطقه ای در بین کشورهای آسیای مرکزی به نسبه پائین می باشد و وابستگی به تجارت برون منطقه ای به میزان زیادی بالاست. اکثر صادرات شامل محصولات معدنی و کشاورزی است و تجارت غیر رسمی از اهمیت بسیاری برخوردار است و بی ثباتی در سیستم بازار دیده می شود. قفقاز جنوبی و بازتاب تعارضات هویتی- فرهنگی بر بی ثباتی منطقه[10] منطقه قفقاز همیشه منبع جذب نیروهای سیاسی متعارض بوده است. این نیروها به علت منافع خود عملکردهای متفاوت و اغلب متضاد با یکدیگر داشته اند. حوزه قفقاز جنوبی مدت کمی پس از فروپاشی شوروی حوزه ای برای چالش های مهم منطقه ای و فرا منطقه ای شد و بی ثباتی سیاسی- اجتماعی و ضعف اقتصادی جمهوری های این منطقه را به نمایش گذاشت که این امر تعمیق و فعال شدن شکاف های سیاسی- اجتماعی- فرهنگی- تاریخی- قومی و فرقه ای، حضور و تعارضات سیاسی- ایدئولوژیک قدرت های منطقه ای تاثیر گذار بر امنیت و اقتصاد منطقه را در پی داشت که ثبات سیاسی این حوزه را متزلزل ساخت. نویسنده در این مقاله 3 عامل را برای بی ثباتی منطقه ذکر کرده که بدیهی است به تبع این بی ثباتی ها فرآیند همگرایی و همکاری نیز در این منطقه کاهش می یابد. 1)تعارضات هویتی: وجود انواع گروههای قومی- نژادی و مذهبی و در پی آن اختلافات نژادی باعث آسیب پذیری این منطقه می شود. وجود مناطق آسیب پذیر مانند نخجوان، آبخازیا، آجارستان، قره باغ و اوستیای جنوبی که زمینه درگیری بین کشورهای منطقه است از همین عامل ناشی شده است. 2)عوامل ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک: این عامل باعث توجه قدرت های منطقه ای و فرا منطقه ای و در نتیجه رقابت در این حوزه شده است. 3)تعارض منافع قدرت ها و چالش منطقه: حضور توامان قدرت های مختلف در این منطقه و رقابت آن ها با یکدیگر در قالب میانجیگری، گفتمان های سیاسی، گسترش ناتو و سرمایه گذاری اقتصادی در این زمینه قابل ذکر می باشد. ابعاد سیاست امریکا در مورد کشورهای مستقل مشترک المنافع[11] از نظر نویسنده به طور کلی سیاست امریکا در کشورهای CIS دارای 2 مرحله می باشد. در مرحله اول 93-1991 واشنگتن با قبول اینکه جمهوری های مستقل شوروی در بسیاری جهات اقتصادی و نظامی وابسته به روسیه هستند، اجازه داد که آن ها در برخی از زمینه های راهبردی در فضای پس از شوروی با هم همکاری داشته باشند و تا اندازه ای نقش روسیه را به عنوان رهبریت کشورهای CIS مورد تائید قرار داد. در دومین مرحله ( از پایان سال 1993 تاکنون ) با عمیق تر شدن بحران در روسیه و به همان میزان در کشورهای CIS این کشورها به مرحله ای در جهت تحکیم موقعیت، حفظ استقلال و هم چنین تضعیف رابطه با روسیه رسیدند و امریکا وارد سیاست مهار جدید روسیه در فضای پس از شوروی گردید. با استفاده کامل از امکانات نظامی، سیاسی، دیپلماسی، اقتصادی و تبلیغاتی از جمله اختصاص اعتبار از بودجه دولت فدرال به کشورهای تازه استقلال یافته و جذب برخی از آنان در ساختار امنیتی ناتو، امریکا تصمیم های زیر را بر اساس مسایل راهبردی موجود اتخاذ نمود. 1)تحکیم امنیت نظامی و از جمله هسته ای آن کشور 2)تشویق انجام تغییرات مبتنی بر شیوه های دمکراتیک در زمینه های سیاسی کشورهای CIS در مسیر معیارهای غربی و ایجاد روحیه طرفداری از امریکا در نخبگان سیاسی آن کشورها. 3)همکاری در زمینه توسعه اصلاحات اقتصاد بازار و ایجاد شرایط مساعد برای نفوذ سرمایه امریکایی در اقتصاد کشورهای مذکور و تسهیل امکانات لازم برای صادرات تولیدات امریکایی. 4)تحکیم استقلال کشورهای CIS، که عملا به معنای استقلال از روسیه، ممانعت از بروز تمایلات همگرایی در فضای پس از شوروی، جلوگیری از تشکیل شورای سیاسی- نظامی تحت سرپرستی روسیه است. 5)به دست آوردن اهرم های فشار بر کشورهای CIS، از جمله در زمینه سیاست های داخلی و خارجی این کشورها. منازعه چچن: روند های سیاسی- نظامی در جامعه کشورهای مستقل مشترک المافع، موسسه فدرال مطالعات علوم شرقی لکن ( آلمان )[12] این مقاله با بررسی روند های صورت گرفته در جامعه CIS به بررسی نقش روسیه در آن پرداخته است. از نظر نویسنده این مقاله تعیین هدف های سیاست نظامی CIS با تاکید بر روسیه است که عبارتند از: دفاع مشترک هوایی، محافظت از مرزهای زمینی، تکمیل و اجرای پیمان امنیت دسته جمعی، قانونی نمودن استقرار سربازان روسی خارج از روسیه، همکاری نظامی- تکنیکی و رهبری روسیه در مورد حفظ صلح در CIS. در مجموع از نظر نگارنده روند سلطه و رهبری نظامی روسیه در سطح منطقه و قلمرو CIS آشکار است و نزاع چچن نیز این وضعیت را تغییر نداده است. اما آنچه مهم است وحدت نظامی به طور وسیعی به همسویی اقتصادی و سیاسی وابسته است، که در وحدت نظامی در CIS هم صادق است.11 خط مشی استراتژیک روسیه در روابط با کشورهای جامعه مشترک المنافع، ( سندی مربوط به فرمان رئیس جمهور روسیه مورخه 14 سپتامبر 1995 )[13] در این سند خط مشی روسیه را به چند بخش تقسیم کرده که عبارتند از: 1)اولویت دار بودن روابط با دولت های جامعه مشترک المنافع توسط روسیه از جمله تحکیم نقش روسیه به عنوان نیروی اساسی در ایجاد سیستم روابط جدید بین دولتی، توسعه روند همگرایی در CIS، تامین ثبات در این کشورها و مساعدت به استقرار دولت های مشترک المنافع به عنوان کشورهای دوست روسیه. 2)همکاری های اقتصادی شامل توسعه روابط بازرگانی، توسعه تدریجی پیمان گمرکی، بهینه شدن روابط اقتصادی و هماهنگی در روند بازسازی ساختار اقتصاد ملی. 3)امنیت ملی: همکاری با دولت های عضو در زمینه امنیت مرزهای دولتی، حفاظت از صلح در جهت جلوگیری از مناقشات در خاک و جامعه CIS و همکاری سرویس های امنیتی. 4)همکاری در امور انسانی و حقوق بشر، شامل تبادل فرهنگی میان کشورهای عضو، احیای مواضع روسیه به عنوان مرکز اصلی آموزش در خاک جامعه CIS، تبادلات متقابل اطلاعات و کمک به تطبیق روس ها با واقعیات جدید سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشورهای محل اقامت دائمی آن ها. ( جمهوری های سابق شوروی). 5)هماهنگی فعالیت در زمینه حل و فصل مسائل بین المللی و همکاری با جامعه جهانی. 6)مقاصد اساسی روابط 2 جانبه. نهاد حقوقی- سیاسی جامعه کشورهای مستقل مشترک المنافع، عامل بازدارنده یا شتاب دهنده همکاری.[14] به نظر نویسنده CIS نه سازمانی فراملی و نه یک ساختار دولتی است، بلکه به عنوان یک نهاد سیاسی- حقوقی می باشد که در آن روسیه با توجه به وسعت، منابع اقتصادی و برتری نظامی نقش رهبری را ایفا می کند. از نظر وی جمهوری های استقلال یافته به علت ساختارهای ضعیف در زمینه تامین نیازهای اقتصادی مانند انرژی، مواد اولیه، منابع مالی و هم چنین تامین امنیت وابسته به روسیه هستند و این خود به پررنگ تر کردن نقش روسیه در سازمان کمک شایانی می نماید. از طرفی روس ها خواهان اتحاد، همبستگی و یکپارچگی CIS هستند اما شاید به سادگی آمادگی پرداخت بهای سنگین آن را نداشته باشند، هر چند بطور ناخواسته و به اجبار بار اتحاد را به دوش گرفته اند. به هر حال سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع شاید در کوتاه مدت مشکلات حادی نداشته باشد اما در دراز مدت با توجه به اهداف بازیگران منطقه ای و فرا منطقه ای نگرانی هایی وجود دارد که عبارتند از: احتمال ورود سازمان و یا اعضای آن در بازار مسابقات تسلیحاتی جهت تامین ارز لازم، تجزیه CIS به پدیده های کوچک تر و درگیری های قومی، درگیری روسیه با اعضای افراطی و استقلال طلبی و جدا شدن هر یک از جمهوری های عضو. گوام و CIS: چالش ها و فرصت ها فراروی سیاست خارجی روسیه[15] در گذشته به علت انفعال و سردرگمی روسیه سیاست خارجی منسجم و روشنی توسط این کشور در قبال CIS اتخاذ نشد و در نتیجه حرکات واگرا و شکل گیری اتحادیه های متمایل به غرب مانند گوام از درون این جامعه فراهم شد. علت واگرایی در درون سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع عبارت بودند از: نا امیدی رهبران این جامعه از کارایی سازمان، ورود قدرت های نوین سیاسی و اقتصادی که تواناتر از روسیه بودن، ترس از هژمونی مجدد روسیه بر این جمهوری ها و تداوم بحران های تجزیه طلبانه. با انتخاب پوتین و اتخاذ سیاست های اوراسیا گرایانه تقویت سازمان CIS به عنوان یکی از اولویت های سیاست خارجی روسیه مطرح شد. دولت روسیه برای تحقق اهداف سیاست خارجی خود در حوزه CIS اقدامات زیر را انجام داده است: امضای پیمان شانگهای پنج، تشکیل اتحادیه اقتصادی اوراسیا، تشکیل مرکز ضد تروریستی، برگزاری مانورهای نظامی با کشورهای آسیای مرکزی، تجدید ساختار پیمان امنیتی تاشکند. به طور کلی عمده توجهات روسیه در قبال CIS عبارت بودند از: تشدید روند همگرایی، توسعه همکاری های 2 جانبه و چند جانبه، رفع عوامل گرایش این جمهوری ها به جهان غرب و مقابله با اتحادیه گوام. این تحرکات گرچه ممکن است منجر به تقویت سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع و تضعیف گوام شود اما احتمالا منجر به رقابت روسیه با غرب خواهد شد. حضور نظامی امریکا در آسیای مرکزی و قفقاز: واکنش روسیه[16] بعد از حملات 11 سپتامبر، روسیه به علت داشتن منافع مشترک با امریکا و گرفتن پاره ای از امتیازات به حضور نظامی امریکا در منطقه آسیای مرکزی رضایت دادنداما بعد از آن سعی داشتند با افزایش همگرایی میان کشورهای عضو جامعه CIS حول محورهایی چون مقابله با تروریسم، مبارزه با قاچاق مواد مخدر، مبارزه با جنایات سازمان یافته و انجام مانورهای نظامی زمینه حضور نیروهای خارجی را زیر سوال برده آن را بی ثمر سازد. با حضور نظامی امریکا روند ورود کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز به ساختارهای غربی تسریع شده و بازی بزرگ در منطقه وارد مرحله جدیدی از همکاری و رقابت خواهد شد. امریکا پس از برداشتن گام اول یعنی حضور نظامی، سعی دارد در مرحله بعدی در مسایل منطقه ای نقش آفرینی کند و از این طریق حضور و جایگاه خود را در ترتیبات امنیتی ارتقاء بخشد و ساختارهای نظامی و دفاعی کشورهای منطقه را از سیستم شرقی به غربی تبدیل نماید. اهداف و انگیزه های کشورهای آسیای مرکزی در حمایت از حضور نظامی امریکا نیز عبارتند از: بهبود وضعیت اقتصادی، تثبیت و تقویت حاکمیت ملی و سرکوب جنبش های اسلامی. از پیامد های دراز مدت حضور نظامی امریکا نیز ترسیم مجدد خطوط نفوذ کشورهای منطقه نظیر ایران، روسیه، ترکیه، چین و امریکا است و عصر جدیدی در بازی بزرگ برای کنترل منابع انرژی و مسیرهای انتقال آن به بازارهای بین المللی آغاز می گردد. پیامد دیگر این حضور امریکا، افزایش نقش این کشور در حل و فصل بحران ها و مناقشات منطقه ای که منجر به افزایش نفوذ این این کشور در منطقه خواهد شد. توسعه تجارت در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع (2002-1993)[17] در بخش دوم این مقاله مبحث مربوط به توسعه تجارت میان کشورهای مستقل مشترک المافع در دوره انتقال بیان شده است. به عنوان مثال در جداول 1 و 2 این مقاله میزان صادرات و واردات کشورهای عضو از سال 1993 تا 2002 بررسی شده است که شاهد نوعی رشد صادرات نسبت به واردات در مجموع کشورهای سازمان هستیم. البته تراز تجاری در سال 2002 به غیر از روسیه، قزاقستان و آذربایجان در بقیه اعضا منفی و در سال 1993 نیز فقط در روسیه و آذربایجان مثبت است. میزان تجارت داخلی بین اعضا نیز از 33 درصد در سال 1994 به 25 درصد در سال 2002 کاهش پیدا کرده است. نفت، گاز و مواد معدنی نیز محصولات عمده صادراتی کشورهای عضو می باشد. در این مقاله کندی روند تجارت آزاد در کشورهای عضو را معلول 2 عامل منطقه ای و خصوصیات این کشورها می داند که شامل موارد زیر است: کندی روند عبور از مرحله انتقال، انحصار تجارت، سازماندهی ضعیف، مشکلات اقتصاد دولتی و فساد اقتصادی، منازعات سیاسی و خصوصیات جغرافیایی. سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع: آیا روندی برای توضیح بر اساس تئوری نئو کارکردگرایی وجود دارد؟[18] در این مقاله نویسنده سعی دارد به این پرسش پاسخ دهد که آیا می توان از تئوری نئو کارکردگرایی برای توضیح پروسه ای که در درون سازمان CIS اتفاق می افتد استفاده کرد. با توجه به تاریخ توسعه سازمان و فرضیات موجود در نظریه نئوکارکردگرایی، نویسنده با توجه به نبود همگرایی در میان دولت های عضو هیچ نوع دلیلی را برای استفاده از نظریه نئوکارکردگرایی در توضیح پدیده همگرایی در سازمان نمی یابد. در این مقاله 3 نوع همگرایی در سازمان مورد تاکید قرار گرفته است، همگرایی اقتصادی، همگرایی در حوزه امنیت و سیاست خارجی و همگرایی در زمینه بشر دوستانه و حقوق بشر. نویسنده موانع همگرایی اقتصادی را تفاوت در طرز تلقی اعضا نسبت به سازمان و میل به داشتن روابط دو جانبه اقتصادی با سایر اعضا و بخصوص اعضای خارج سازمان می داند. موانع همگرایی امنیتی نیز از نظر نویسنده موارد زیر است: سنگین بودن وزن روسیه نسبت به سایر اعضا، تفاوت دیدگاه اعضا نسبت به این نوع همگرایی و نمایان شدن ضعف در کارکرد ساختار امنیتی جامعه CIS. موانع همگرایی سیاسی نیز موارد زیر است: تفاوت های فرهنگی و اجتماعی، وجود ارزش های سیاسی متفاوت و نبود یک اقتدار فراملیتی در سازمان CIS. همگرایی اقتصادی در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع[19] در این مقاله علل واگرایی در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع را موارد زیر بیان می کند: وسعت قلمرویی که کشورهای عضو در آن قرار دارند، تعداد دولت های عضو، وجود انواع علایق و فرهنگ های مختلف در بین اعضای سازمان، عدم تناسب سطح توسعه مابین کشورهای عضو سازمان و حضور و نفوذ نیروهای خارجی در حوزه منطقه CIS. در ادامه مقاله نویسنده عواملی نظیر عدم اتحاد و پیوستگی بین مردم، خصوصیات جغرافیایی، نفوذ خارجی در سازمان CIS و مشکلات مرزی بین کشورهای را از جمله مشکلات همگرایی می داند که در درجه دوم از اهمیت قرار دارند. سپس در ادامه مشکلاتی نظیر عدم اتحاد بین مردم و خصوصیات جغرافیایی را نتیجه فروپاشی شوروی دانسته و در یک پروسه بلند مدت قابل رفع می داند. در مورد نفوذ نیروهای خارجی نیز نویسنده اعتقاد دارد که غرب خواهان ثبات در کشورهای حوزه CIS است، چون با وجود ثبات این کشورها می توانند در مسیر توسعه اقتصادی حرکت کنند و به بازاری بزرگ برای غرب تبدیل شوند. نگارنده 2 نمونه مشکل مرزی را در سازمان CIS بیان می کند، مورد اول بین روسیه و گرجستان و دومی بین آذربایجان و ارمنستان. از نظر نویسنده مورد اول موقتی و قابل حل است ولی مشکل مرزی بین آذربایجان و ارمنستان را عمیق می داند، اما از نظر وی این مشکلی است تنها بین 2 عضو از 12 عضو سازمان CIS. در انتها نویسنده 4 عامل را علت اصلی عدم همگرایی در سازمان می داند: 1)شکست مکانیسم انتخابی برای اداره CIS 2)اتحادهای شکل گرفته در درون سازمان CIS 3)نگاه متفات به روند همگرایی در بین اعضای سازمان 4)پیمان های بی تاثیر تجاری. فصل چهارم کتاب سیاست و حکومت در آسیای مرکزی نوشته دکتر الهه کولایی. در این فصل از کتاب مشکلات همگرایی در جامعه مستقل مشترک المنافع به علت عوامل زیر ذکر شده است: مشکلات اقتصادی مانند بیکاری، کاهش تولیدات مختلف کشاورزی و صنعتی، افزایش تورم و سطح نابرابر توسعه اقتصادی در کشورهای عضو. دشواریهای سیاسی از جمله بحران آبخازیا، قره باغ و مسائل مربوط به تاجیکستان، پراکندگی روس تبارها در جمهوری های پیرامون روسیه و برتری نظامی روسیه و حضور آن کشور در جمهوری های سابق شوروی.[20] ساختار اقتصادی و روند کند همگرایی کشورهای CIS با بررسی موردی آسیای مرکزی، رساله کارشناسی ارشد آقای محمود غیاث اف، اسفند 1381. هدف این پایان نامه بررسی علل روند کند همگرایی کشورهای عضو جامعه CIS با بررسی موردی آسیای مرکزی پس از تشکیل جامعه مذکور در سال 1991 است. در این راه به شاخص های موثر در روند کند همگرایی کشورهای CIS اشاره شده است مانند: فروپاشی ساختار اقتصاد متمرکز شوروی و گذار به اقتصاد بازار، گسترش همکاری های اقتصادی و تجاری با کشورهای خارج از جامعه، نیاز سرمایه ای و ... در این پژوهش 3 متغیر اختلافات مرزی- قومی کشورهای آسیای مرکزی، ترس از توسعه طلبی روسیه و ساختار اقتصادی به عنوان موانع همگرایی در سازمان CIS بررسی شده است. هدف پژوهش هدف در این پزوهش بررسی عوامل و موانع مهم در مسیر همگرایی در سازمان است. سازمان CIS را می توان اولین اقدام کشورهای بازمانده از شوروی برای وحدت و همگرایی دانست. تشکیل این سازمان را می توان تائیدی بر فروپاشی شوروی قلمداد کرد. اما بعد ها و با گذشت زمان و بر خلاف آنچه که انتظار می رفت سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع ( CIS ) نتوانست نقشی تاثیر گذاری را در منطقه ایفا نماید و برخی کشورهای عضو از جمله گرجستان و آذربایجان با گرایشات غربگرایانه خود روند واگرایی را در سازمان تقویت کردند. در این پژوهش هدف این است که علت و موانع همگرایی در این سازمان را بررسی کنیم، اینکه چه طور کشورهایی که در زمان روسیه تزاری و اتحاد شوروی در قالب یک کشور عمل می کردند بعد از فروپاشی شوروی نتوانستند در قالب یک سازمان منسجم منطقه ای با ساز و کار مشخص عمل کنند. متغیر های برسی شده 1)رقابت امریکا با روسیه عامل مهمی در روند واگرایی در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع است. ایالات متحده با فروپاشی شوروی خود را به عنوان پیروز جنگ سرد تلقی می کرد. آن ها برای دستیابی به این هدف همواره در طول حیات شوروی مسئله ملیت ها را مورد توجه قرار می دادند و سعی داشتند با ایجاد بحران های قومی و نژادی در جمهوری های شوروی به این کشور ضربه بزنند. با اضمحلال شوروی و ایجاد جمهوری های مختلف در آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی و هم چنین شرق اروپا، امریکائی ها تلاش دارند بحث قومیت ها را این بار در جمهوری های خود مختار روسیه مطرح سازند تا با مشغول ساختن روسیه، خود به بسط نفوذ در جمهوری های پیرامون روسیه بپردازند و مانع احیاء نفوذ مجدد روسیه بر این مناطق شوند. از طرفی روس ها پس از بی توجهی اولیه نسبت به جمهوری های پیرامون در دوران ابتدایی پس از فروپاشی در صدد مقابله با نفوذ امریکا در منطقه برآمده اند. بنابر این این دو عامل یعنی توجه امریکا به منطقه خارج نزدیک و حضور در آن و متعاقب آن حساسیت روس ها و تلاش در جهت مقابله با این امر منجر به ایجاد نوعی رقابت در این حوزه بین دو کشور شده است. در این بین برخی کشورهای عضو سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع از جمله گرجستان و آذربایجان که دارای گرایشاتی غرب گرایانه می باشند و از تسلط روسیه بر سازمان در جهت بسط نفوذ در منطقه بیمناکند سعی دارند با استفاده از حربه نزدیکی به امریکا و ناتو مانع از احیاء تسلط مجدد روس ها شوند. 2)نگرانی کشورهایتازهاستقلالیافتهشورویازاحیاءمجددنقشروسیهبهعنواندولتیمداخله گر یکی از علل کاهش روند همگرایی در سازمان می باشد. روس ها در دوران تزاری شروع به گسترش حرکت خود به سمت نواحی جنوبی نمودند و طی یک رشته درگیری ها با خوانین آسیای مرکزی و دولت قاجار در ایران توانستند به ترتیب نواحی آسیای مرکزی وقفقاز جنوبی را به تصرف درآورند. از آن پس این نواحی جزئی از امپراتوری روسیه تزاری محسوب می شدند. در دوران انقلاب اکتبر در سال 1917 نیز ملل منطقه بویژه مردم قفقاز دست به تلاش هایی برای کسب استقلال زدند که در نهایت بوسیله دولت شوروی سرکوب شد. از آن پس این کشورها طی بیش از 70 سال در ساختار اتحاد شوروی باقی ماندند. فروپاشی اتحاد شوروی پایانی بود بر انتظار دیرین مردم قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی برای رسیدن به استقلال. در دوران پس از استقلال اما همچنان ذهنیت تاریخی ناشی از استعمار روسیه بر روابط این جمهوری ها با روسیه تاثیر گذار بوده است. آن ها همواره در بیم ناشی از مداخله روسیه در کشورشان بسر برده اند و در این بین آذربایجان و گرجستان به عنوان مثال هایی عینی از این ذهنیت در صدد نزدیکی با غرب در جهت مقابله با نفوذ روسیه بر آمده اند. کشورهای منطقه آسیای مرکزی و قفقاز حضور، روسیه در سازمان های منطقه ای از جمله CIS را وسیله ای برای قدرت نمایی آن کشور تلقی می کنند و همواره مخالف ایفای نقش برادر بزرگتر توسط روسیه در قالب سازمان های منطقه ای هستند . 3) وجود بحران های تجزیه طلبانه و اختلافات مرزی در جمهوری های استقلال یافته از شوروی باعث کاهش روند همگرایی در بین این کشورها شده است. یکی از میراث های دوران شوروی که هنوز هم بر روابط بین جمهوری های استقلال یافته تاثیر گذار است مرزبندی های تصنعی دوران استالین می باشد. نمونه این مرزبندی های تصنعی در قره باغ مابین ارمنستان و آذربایجان، اوستیای جنوبی و آبخازیا و همچنین مابین تاجیکستان و ازبکستان قابل ملاحظه است. این مرزبندی ها بخصوص در منطقه قفقاز جنوبی منجر به بحران های منطقه ای و حتی جنگ مسلحانه نیز گردیده است. مناقشه بین ارمنستان و آذربایجان در مسئله قره باغ نمونه ای از این درگیریهاست. بحران قره باغ باعث شکاف بین 2 عضو سازمان CIS شد و مقدمه ای بر نوعی تقسیم بندی 2 جانبه روسی و غیر روسی در منطقه گردید. نمونه دیگر بحران های تجزیه طلبانه در منطقه مربوط به بحران گرجستان و 2 منطقه خودمختار آبخازیا و اوستیای جنوبی است. در بحران ایجاد شده در گرجستان در تابستان سال 2010 روس ها به عنوان یکی از طرفین درگیری وارد صحنه شدند و مبادرت به جنگ با گرجستان نمودند، نبردی که منجر به جدایی 2 منطقه آبخازیا و اوستیای جنوبی از گرجستان گردید. این امر سبب گردید که گرجستان به عنوان دومین کشور منطقه قفقاز جنوبی مسیر نزدیکی با غرب را در پیش گیرد و خواستار حمایت از جانب غرب گردد. 4) رقابت داخلی بین اعضای کشورهای مستقل مشترک المنافع عامل افتراق در روابط بین این کشورهاست. الف) ارمنستان- آذربایجان اختلاف آذربایجان و ارمنستان در مورد مسئله قره باغ را می توان مهمترین اختلاف مرزی در قفقاز جنوبی دانست. مناقشه قره باغ یکی از طولانی ترین و پیچیده ترین منازعات در اتحاد شوروی تلقی می شود. این مناقشه در دوران پس از جنگ سرد هم از همان دامنه و پیچیدگی برخوردار بود، این مناقشه، اختلافی قومی با پیش زمینه های تاریخی و سیاسی است. عوامل زیر را می توان در ایجاد و استمرار مناقشه موثر دانست: تفکر غیر واقعی رهبران شوروی در مورد مسئله ملیت ها، رویکرد افراطی آذری ها نسبت به ترکیه، ذهنیت منفی تاریخی در بین ارامنه، اعمال سیاست های تبعیض آمیز دو کشور علیه یکدیگر، مخدوش بودن مرزها و دخالت قدرت های موثر. ب) روسیه- گرجستان بعد از فروپاشی شوروی روسیه به عنوان جانشین این کشور در عرصه بین المللی خواهان سیادت بر جمهوری های پیرامونی بود. در اقدامی متقابل برخی جمهوری های اتحاد شوروی بخصوص در قفقاز جنوبی راه جدایی از مسکو را در پیش گرفتند، از جمله این جمهوری ها، جمهوری گرجستان بود. گرجستان با برتری جویانه خواندن نقش شوروی در سازمان های منطقه ای از جمله CIS راه نزدیکی به غرب و باز کردن پای ناتو به منطقه را در پیش گرفت و عملا در صدد مقابله با روسیه بر آمد. در این بین روس ها با استفاده از حربه مناطق جدایی طلب در گرجستان از جمله اوستیای جنوبی و آبخازیا و طرح استقلال آن ها سعی در فشار آوردن به گرجستان را داشتند. اختلاف دو طرف با به قدرت رسیدن میخائیل ساکاشویلی رئیس جمهور غربگرای گرجستان تشدید و در تابستان 2008 با حمله گرجستان به مناطق جدایی طلب به جنگ مسلحانه کشیده شد. ج) ازبکستان- قزاقستان ازبکستان به عنوان پرجمعیت ترین کشور منطقه و دارا بودن شهرهای مهم و تاریخی از جمله بخارا و سمرقند همواره داعیه رهبری در منطقه آسیای مرکزی را داشته است، این رهبری در زمان شوروی از طرف مرکز به رسمیت شناخته می شد. از طرفی جمهوری قزاقستان به علت وسعت و میزان صنعتی بودن تنها کشوری در منطقه آسیای مرکزی است که توان رقابت با ازبکستان را داراست. در زمان شوروی رقابت دو کشور در زمینه دریافت بودجه از مرکز متمرکز بود و در دوران پسا فروپاشی به جلب سرمایه از غرب تغییر جهت داد. تا قبل از حوادث 11 سپتامبر قزاقستان از لحاظ جلب سرمایه گذاری خارجی موفق تر از رقیب خود عمل کرد و توانست موقعیت برتری را در منطقه بدست آورد ولی در پی حمله امریکا به افغانستان و همکاری ازبکستان با آن کشور موقعیت ازبک ها در منطقه بهبود یافت. د) ازبکستان- تاجیکستان اکثریت جمعیت تاجیکستان مردم فارس زبان هستند. 62 درصد مردم تاجیکستان از قوم تاجیک و 24 درصد آن ها ازبک می باشند، از طرفی 2 شهر مهم فارسی زبان سمرقند و بخارا در خاک ازبکستان قرار دارد. بنابراین بدیهی است با وجود این 2 عامل زمینه مناسبی برای تنش در روابط 2 کشور وجود داشته باشد. ازبک ها همواره از دوران اتحاد شوروی در امور داخلی تاجیکستان دخالت داشتند و این روند در دوران پس از فروپاشی به عامل مهمی در جنگ داخلی تاجیکستان تبدیل شد. ذ) روسیه- اوکراین اوکراین به عنوان دومین جمهوری بزرگ در اتحاد شوروی و همچنین در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع از اهمیت زیادی برخوردار است. این جمهوری مانند روسیه و روسیه سفید به گروه اسلاو های شرقی تعلق دارد و 22 درصد جمعیت آن روس است. در اوکراین همواره ترس از توسعه طلبی روسیه وجود داشته است. مهم ترین اختلاف های دو کشور پس از استقلال را می توان موارد زیر دانست: سرنوشت جنگ افزارهای هسته ای، بدهی اوکراین به روسیه، تبادلات نفتی و گازی بین دو کشور، شبه جزیره کریمه و ناوگان دریای سیاه. فرضیه ها 1)ترس کشورهای تازه استقلال یافته شوروی از احیاء مجدد نقش روسیه به عنوان دولتی مداخله گر باعث روند واگرایی در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع شده است. 2)وجود بحران های تجزیه طلبانه و اختلافات مرزی در جمهوری های استقلال یافته باعث کاهش روند همگرایی در بین این کشورها شده است. 3)رقابت داخلی بین اعضای سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع عامل افتراق در روابط بین این کشورها بوده است. 4)حضور امریکا در منطقه خارج نزدیک و رقابت با روسیه در این حوزه بازدارنده روند همگرایی در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع است. آزمون فرضیه ها فرضیه فرعی اول ترس کشورهای تازه استقلال یافته از شوروی از احیاء مجدد نقش روسیه به عنوان دولتی مداخله گر باعث واگرایی در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع شده است. برای بررسی این فرضیه در این پژوهش سعی داریم با مقایسه حاکمیت 70 ساله بلشویک ها در این منطقه و قبل از آن امپراتوری تزاری که دوره حاکمیت قوم روس بر این مناطق بوده است به بررسی این فرضیه بپردازیم. فرضیه فرعی دوم وجود بحران های تجزیه طلبانه و اختلافات مرزی در جمهوری استقلال یافته باعث کاهش روند همگرایی در بین این کشورها شده است. این عامل را با توجه به وجود بحران های مرزی مابین کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس که مورد مشابهی می باشد بررسی خواهیم کرد. فرضیه فرعی سوم رقابت داخلی بین اعضای سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع عامل افتراق در روابط بین این کشورها بوده است. برای بررسی این متغیر نیز از مورد اتحادیه اروپا که با توجه به رقابت قدرت های درجه اول در آن مانند رقابت فرانسه- آلمان، فرانسه- انگلیس و آلمان- انگلیس می تواند مورد مشابهی باشد استفاده خواهیم کرد. بررسی فرضیه اصلی فرضیه اصلی: حضور امریکا در منطقه خارج نزدیک و رقابت با روسیه در این حوزه بازدارنده روند همگرایی در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع است. این متغیر به عنوان متغیر مستقل در این طرح پژوهشی مورد استفاده قرار می گیرد. متغیر مستقل: حضور امریکا در منطقه خارج نزدیک متغیر وابسته: واگرایی در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع حضور امریکا در منطقه خارج نزدیک ←+ واگرایی در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع حضور امریکا در منطقه ( شاخص ها ): - گسترش ناتو به سمت شرق - حضور نظامی در منطقه پس از حملات 11 سپتامبر - مشارکت و حمایت از طرح های اقتصادی منطقه از جمله خطوط انتقال انرژی - گسترش روابط با کشورهای منطقه از جمله گرجستان و آذربایجان واگرایی در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع، ( شاخص ها ): - ضعف کارکردی در سازمان - تمایل به روابط برون سازمانی به جای روابط درون سازمانی - ترجیح روابط دو جانبه به جای روابط چند جانبه عملی نشدن توافقنامه های سازمان [1]. منظور از خارج نزدیک جمهوری های پیرامون روسیه یا اعضای سابق اتحاد شوروی می باشد. [2]. احمد کاظمی، امنیت در قفقاز جنوبی، تهران، موسسه ابرار معاصر، 1384، صص 350-349. [3]. الهه کولایی، سیاست و حکومت در فدراسیون روسیه، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، بهار 1385، ص 131. [4]. کاظمی، پیشین، صص 353-351. [5]. کولایی، پیشین، ص 129. [6]. منوچهر مرادی، « روسیه و همگرایی نظامی در جامعه CIS »، مجله مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، سال پنجم، شماره 16، زمستان 1375، ص 116. [7]. الهه کولایی، « چالش های همگرایی در کشورهای مشترک المنافع »، مجله مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 24، زمستان 1377، صص 16-15. [8]. شیا ییشان، « وضعیت فعلی و آینده توسعه در کشورهای مشترک المنافع »، مجله مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 24، سال هفتم، زمستان 1377، صص 24-17. [9]. آنت بوهر، « همکاری منطقه ای و ژئوپلیتیک جدید در آسیای مرکزی »، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، سال دوازدهم، دوره سوم، شماره 45، بهار 1383، صص 166-161. [10]. میرآقا حق جو، « قفقاز جنوبی و بازتاب تعارضات هویتی- فرهنگی بر بی ثباتی منطقه »، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، سال دوازدهم دوره سوم، شماره 45، بهار 1383، صص 108-105. [11]. یو. ان. گلوشنکو و ا.ا. ترنیکف، « ابعاد سیاست امریکا در مورد کشورهای مشترک المنافع »، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 25، بهار 1378، صص 92-91. [12]. قاسم ملکی، « منازعه چچن، رویه های سیاسی- نظامی در جامعه کشورهای مستقل مشترک المنافع »، مجله مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 13، بهار 1375، صص 366-358. [13]. « خط مشی استراتژیک روسیه در روابط با کشورهای جامعه مشترک المنافع »، ( سندی مربوط به فرمان رئیس جمهور روسیه مورخه 14 سپتامبر 1995)، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 12، زمستان 1374، صص 25-20. [14]. محمد رضا دبیری، « نهاد حقوقی- سیاسی جامعه کشورهای مستقل مشترک المنافع، عامل بازدارنده یا شتاب دهنده همکاری »، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 12، زمستان 1374، صص 36-33. [15]. موسی الرضا وحیدی، « گوام و CIS: چالش ها و فرصت ها فراروی سیاست خارجی روسیه »، فصلنامه آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 33، بهار 1380، صص 44-41. [16]. موسی الرضا وحیدی، « حضور نظامی امریکا در آسیای مرکزی و قفقاز »، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 37، بهار 1381، صص 66-63. [17]. Katrin Elborg-Woytek, Of Opennes and Distance: Trade Developments in the Commonwealth of Independent States, 1993-2002, http:// www.imf.org/external/pubs/ft/wp/pdf, 5/7 2010. [18]. Rufat R. Babayev, The Commonwealth of Independent States: Is there anything to be explained by Neo-Functionalist?, http://www.caei.com.ar/es/programas/cei/p27.pdf, 11/5/2010. [19]. Yeldos Nashiraliyev, Economic Integration in the Commonwealth of Independent States. Perspectives, Problems, Solutions. http://muir.massey.ac.nz/bitstream/10179/1080/2/01front.pdf. 18/6/2010. [20]. الهه کولایی، سیاست و حکومت در آسیای مرکزی، تهران، انتشارات سمت، 1376، صص 98-85. دریافت فایل موانع همگرایی در سازمان کشورهای مستقل مشترک المنافع ( CIS )...

پرسشنامه مدیریت دانش 25 سوالی

پرسشنامه مدیریت دانش 25 سوالی ابزار اندازه گیری مدیریت دانش در این پژوهش، پرسشنامه محقق ساخته می باشد که با استفاده از پرسشنامه همتی(1389) و همچنین مطالعات مربوط به مدیریت دانش و بررسی پرسشنامه های مشابه تدوین گردیده است. به منظور تهیه سوالات پرسشنامه با توجه به مطالعات انجام شده و بررسی مفاهیم اصلی در ساختار مدیریت دانش و نیز مطالعه الگوهای پیشنهادی، ابتدا هر یک از مولفه هایی که ممکن است مدیریت دانش مهم باشند تهیه شدند و در نهایت براساس مولفه های منتخب، گزینه هایی تعیین شده به صورت سوالات پرسشنامه درآمدند. این پرسشنامه دارا ی 25 سوال بسته پاسخ می باشد. تعداد سوالات: 25 تعداد صفحات: 7 شامل: پرسشنامه + نمره گذاری + مولفه + روایی و پایایی نوع فایل: WORD دریافت فایل پرسشنامه مدیریت دانش 25 سوالی

موازنه سازی آمریکا در مقابل چین ...

موازنه سازی آمریکا در مقابل چین ... فهرست مطالب فصل اول: کلیات تحقیق 1- بیان مساله4 2- پیشینه و ادبیات موجود تحقیق5 3- سوال اصلی5 4- فرضیه اصلی6 5- متغیرهای تحقیق6 6- تعریف مفاهیم اختصاصی7 7- اهداف تحقیق7 8-ضرورت و اهمیت تحقیق7 9- روش تحقیق8 10- روش گردآوری اطلاعات و داده ها8 11- مشکلات و تنگناهای تحقیق8 12- سازماندهی تحقیق8 فصل دوم: چارچوب تئوریک مقدمه10 موازنه قوا11 اشکال موازنه سازی19 1-موازنه ی سخت19 2- موازنه ی نرم20 فصل سوم: موازنه سازی سخت آمریکا در مقابل چین مقدمه30 جایگاه چین در استراتژی امریکا31 جایگاه چین در عرصه بین المللی................................................................................... 37 شیوه های موازنه سازی سخت....................................................................................... 42 1- افزایش توان نظامی................................................................................................. 43 2- فروش تسلیحات..................................................................................................... 52 3-. موافقت نامه های امنیتی.......................................................................................... 58 1-3- هند................................................................................................................ 58 2-3- ژاپن.............................................................................................................. 62 4- پایگاه های نظامی................................................................................................... 67 1-4-اکیناوا.............................................................................................................. 68 2-4- کره جنوبی...................................................................................................... 70 3-4-استرالیا............................................................................................................. 72 4-4-آسیای مرکزی ............................................................................................................. 76 فصل چهارم: موازنه سازی نرم آمریکا در مقابل چین مقدمه......................................................................................................................... 79 ابزارهای موازنه ی نرم آمریکا........................................................................................ 80 مروری بر روابط اقتصادی دو کشور چین و امریکا.....................................................................81 1-سازمان تجارت جهانی........................................................................................... 83 1-1-نرخ یوآن.................................................................................................... 88 2-1-انحصار بازار پرداخت الکترونیک................................................................... 93 3-1-تعرفه های گمرکی....................................................................................... 95 4-1-مالکیت فکری.............................................................................................. 96 2- کنترل تسلیحات..................................................................................................... 99 3- حقوق بشر............................................................................................................. 105 - سین کیانگ............................................................................................................ 110 -تبت......................................................................................................................... 114 فصل پنجم: نتیجه گیری.......................................................................................... 118 کتابنامه.................................................................................................................... 12 فصل اول :کلیات تحقیق 1-بیان مسأله امروزه جمهوری خلق چین به عنوان یک قدرت در حال ظهور در نظام بین الملل مطرح است . صعود مسالمت آمیز چین به جرگه کشورهای مطرح نظام بین الملل به یک واقعیت غیر قابل انکار تبدیل شده است . با آغاز هزاره سوم رشد چین سیر صعودی یافت بطوری که رشد اقتصادی بالای 9درصد را تجربه کرده و با بیش از یک میلیارد و 330میلیون نفر جمعیت حدود2/3تریلیون دلار ذخیره ارزی دارد. بر اساس آمار بانک جهانی ،تولید ناخالص در سال 2007حدود7تریلیون و415میلیارد دلار بوده که این رقم در سال 2008به 8تریلیون و8میلیارد دلار و در سال 2009به8تریلیون و 818 میلیارد دلار رسید . این در حالیست که بحران تمام جهان را تحت تأثیر قرار داده بطوریکه رشداقتصادیامریکادرسال2009منفیبودهورکودیبهمیزان6/2- درصدراتجربهکردهاست. ازسویدیگرچینبهدلیلوسعتبسیارزیادوهممرزبودنباشمالشرقوجنوبشرقآسیاونیزروسیهچنانبازیگرژئواستراتژیکبزرگیمحسوبمیشودکهبرمنافعحیاتیامریکاتأثیراتجدیبرجایمیگذارد.علاوهبرپیشرفتهایاقتصادیچینوتولیدثروتانبوهاینکشورکهبهتدریجدرحالافزایشاست،اینکشوربودجهنظامیخودرانیزهرسالافزایشمیدهدبهطوریکهسیاستمدارانامریکاییبارهااذعانکردهاندکهچینقابلیتتبدیلشدنبهیکهژمونمنطقهایراداراست. گسترشتوسعهنظامیچینوافزایشبودجهنظامیآن،نگرانیازقدرتیافتنآتیچینراعمیقترکردهوامریکاییهابارهاآنراباانتقادازعملکردسرانجمهوریخلقنشاندادهاند.ایالاتمتحدهدرسالهایپیشبهدلیلگسترشبحراناقتصادیورکوددرامریکاتلاشکردهتاباموازنهسازیدرچرخهیمبادلاتاقتصادیخودباچینازیکسووواردآوردنفشارهایگوناگونسیاسیواقتصادیازطریقسازمانهاونهادهایبینالمللیازسویدیگرچینرادرعرصهبینالمللیمهارکند. اگرچهخیزشچینهمدارایفرصتوهمچالشبرایامریکاستبنابراینامریکابایدباآنبااحتیاطرفتارکند. 2- پیشینهوادبیاتموجودتحقیق: دربارهیموضوعاینتحقیقکتابیکهبهصورتمبسوطبدانپرداختهباشدنوشتهنشدهاستامامیتوانبهچندکتاباشارهکردکهدربخشهاییازآنبهروابطدوکشورپرداختهشده است: الف- کتاب "تراژدیقدرتهایبزرگ " نوشتهی "جانمرشایمر "ترجمهدکترچگینیزادهکهبهسیاستقدرتهایبزرگدرقرن21ومناطقمختلفجهانازقبیلشمالشرقآسیاوظهورچینبهعنوانرقیبامریکادرقرن21پرداختهاست. ب-"جانابکنبری " درکتاب "تنهاابرقدرت" بهموازنهسازیبرعلیهامریکاازسویقدرتهایبزرگدیگرمیپردازدونظریاتاندیشمندانبزرگروابطبینالمللرامطرحمیکند. ج-"هنریکسینجر" درکتاب "دیپلماسیامریکادرقرن 21" بهتشریحدیدگاههایمختلفدررابطهیچینوامریکامیپردازد. د- ژیکنژو(zhu) درکتاب "روابطامریکاوچیندرقرن 21 :انتقالقدرتوصلح" کهدرسال 2006 منتشرشدبهروابطامریکاوچیندرفاصلهزمانی1990 تا2005 میپردازد.این کتاب که در شش فصل نگاشته شده به بازبینی نظریه انتقال قدرت ، روابط بریتانیا و آلمان (1914 -1871)،روابط انگلستان و امریکا ودر بخش آخر به روابط امریکا و چین میﭘردازد. بهطورکلیبهدلیلنزدیکبودنزمانموضوعموردبررسیکتابیدراینزمینهمنتشرنشدهاست.درزمینهمقالاتعلمینیزمحققانبسیاریبهبحثدربارهیموازنهسازیچیندرمقابلامریکاپرداختهاندامامقالهایکهاصلموازنهسازیامریکادربرابرچینبپردازد، نگاشتهنشدهاست. 3-سوألاصلی دغدغهیاینپژوهشپاسخبهاینپرسشاستکهایالاتمتحدهچگونهدربرابر قدرت نوظهور چینموازنهایجادمیکند؟ 4-فرضیهاصلی ایالاتمتحدهتلاشمیکند ازطریقابزارهایموازنهسخت یعنی فروش تسلیحات ، قراردادهای امنیتی و ایجاد پایگاه در کشورهای رقیب وابزارهای موازنهنرم که مبتنی بر بهره گیری از نهادهای بین المللی و روش های دیپلماتیک است قدرتچینرامتوازن کند. 5-متغیرهایتحقیق متغیرمستقل:ایالاتمتحده متغیروابسته:چین شاخصسازی متغیرمستفل: تلاشبرایموازتهسازی متغیروابسته: 1-موازنهسخت: -ایجادپایگاههاینظامی -کمکهایتسلیحاتی -موافقتنامههایامنیتی 2-موازنهنرم -بهرهگیرینهادهایبینالمللی -روشهایدیپلماتیک 6-تعریفمفاهیماختصاصی -موازنهقدرت[1] موازنهقدرتبهبیانمورگنتادرچهاراصطلاحبهکارمیرود: سیاستمعطوفبهوضعیتخاص،وضعیتبالفعلامور،توزیعتقریبابرابرقدرتوهرگونهتوزیعقدرت.البتهموازنهیقدرتدرمعنایعامآنبهوضعیتیدلالتداردکهدرآنقدرتبهشکلیکموبیشمتوازنوبرابرمیانچنددولتتوزیعشدهاست(مورگنتا،1374: 287 ). -موازنهقوایسخت[2] نوعیاستراتژیاستکهبیشتربه جهان دویاچندقطبیمربوطمیشوددرایناستراتژیقدرتهایبزرگیکههموزناندسعیدرایجادتوازندرقبالهمدارند(ّ9-18 :2005،Pape). -موازنهقواینرم[3] موازنهقواینرمعبارتاستازهماهنگیآگاهانهاقداماتدیپلماتیکبهمنظورکسبنتایجیکهبرخلافترجیحاتدولتهژموناست. موازنهنرمشاملاستفادهازمجموعهشیوههاوابزارهاییمانندنهادهایبینالمللی،رقابتاقتصادیوبیطرفیغیرمنعطفراهبردیبهمنظورافزایشهزینههایسیاستیکجانبهقدرتبرترباهدفتثبیتنشدنقدرتهژموناست9-18) :2005،Pape). 7- اهدافتحقیق هدفازاینتحقیقبررسیچالشهایموجوددرروابطایالاتمتحدهوچیناستوبررسیچگونگیایجادموازنهدرمقابلقدرتنوظهورچینکهبیتردیدمهمتریندغدغهیهژمونیامریکاست. 8- ضرورتواهمیتتحقیق: چیندرحالحاضرمهمترینرقیبهژمونیامریکاست. پیشرفتهایاقتصادیچیننهتنهابرامریکاکهبرتمامکشورهایدنیاتأثیرگذاشتهاستاکثرکشورهاییکهباچینمبادلهاقتصادیدارندازوفورکالاهایارزاناینکشوردرکشورهایخودوضربهایکهاینکالاهابراقتصادداخلیآنهامیگذاردناراضیانددر این میانامریکاتنهاکشوریاستکهمیتواندقدرتچینرامهارکند. 9- روشتحقیق: روشتحقیقحاضرروشتوصیفی_تحلیلیاستومیکوشدباجمعآوریاطلاعاتدرموردشاخصهایمربوط،بهبررسیروابطدومتغیربپردازد. 10- روشگردآوریاطلاعاتودادهها: روشگردآوریاطلاعاتودادههابهصورتکتابخانهایوبااستفادهازکتاب،مجلات،مفالاتواینترنتاست. 11- مشکلاتوتنگناهایتحقیق: بزرگترینمشکلتحقیقاتیاینچنینبیشککمبودمنابعکتابخانهایاست. 12- سازماندهیتحقیق: درفصلاولکهکلیاتتحقیقرادربرمیگیرد،سوالاصلی،فرضیهاصلیومتغیرها،اهدافوضرورتتحقیقوروشگرداوریاطلاعاتپرداختهشدهاست. درفصلدومکهچارچوبنظریاینتحقیقراتشکیلمی دهدموازنهسازیامریکادرمقابلقدرتنوظهورچیندرچارچوبتئوریموازنهقواهمدرشکلسختوهمدرشکلنرمآنبررسیمیشود. درفصلسومتلاششدهتابهابزارهایموازنهسختپرداختهشودوسپسچگونگیبهرهگیریامریکاازاینابزارهابرایکنترلقدرتچینتشریحگردد. درفصلچهارمبهابزارهایموازنهینرمواینکهامریکاچگونهازاینابزارهادرجهتمهارچینبهرهمیبرد. درفصلپنجمنیزنتیجهگیریاینتحقیقوچگونگیاثباتفرضیهیتحقیقجاریبررسیمیشود 1-Balanc of Power 2- Hard Balancing 3-Soft Balancing دریافت فایل موازنه سازی آمریکا در مقابل چین ...

عواقب خود ارضایی (سری 2)

عواقب خود ارضایی (سری 2) عواقب خود ارضایی (سری 2) فایل به صورت تصویری بوده و نکات در قالب اسلاید و به صورت متحرک نشان داده می شوند. در صورت بروز مشکل می توانید با مدیریت فروشگاه تماس حاصل نموده و درصورت حل نشدن مشکل مبلغ واریزی خود را تا 48 ساعت بعد از خرید بازپس بگیرید. با تشکر مدیریت فروشگاه [e-mail] دریافت فایل عواقب خود ارضایی (سری 2)

منظومه های سیاسی طنز در انقلاب مشروطه...

منظومه های سیاسی طنز در انقلاب مشروطه... چکیده عصر مشروطه به عنوان اوّلین گام و خیز جامعه­ی ایرانی بر اساس اندیشه­های نوین جریان روشنفکری یکی از برجسته‌ترین ادوار طنز در ایران از ابتدای پیدایش تا کنون به حساب می‌آید بنابراین شناخت دقیق ادبیّات طنز این دوره­ی و تحلیل گفتمان حاکم بر آن ضرورت تام دارد و این امر از آنجا ناشی می‌شود که حوزه­های مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایرانِ کنونی ما همچنان دستخوش اهداف و تلاش­های جریان روشنفکری است و تحلیل دقیق اوضاع کنونی ما و حرکت به سوی آینده، جز با شناخت عناصر ماهوی و گفتمانی عصر مشروطه امکان­پذیر نخواهد­بود. بنابراین می‌توان گفت که بررسی اشعار و طنز این دوره می‌تواند راهگشایی برای شناختی دقیق از ابتدای تحولات یک قرن اخیر در ایران باشد.بررسی و تحلیل گفتمان سوژه­ها و مفاهیم اساسی طنز در شعر مشروطه، به دلیل اهمیّت تأثیر­گذاری این سرودها بر تاریخ سیاسی و اجتماعی کشور است. هدف از این پژوهش، بررسی و تحلیل اصلی­ترین مفاهیم و سوژه­هایی است که در شعر طنز مشروطه وجود دارد و همچنین تأثیر آن بر فضای سیاسی اجتماعی ایران. در این پژوهش از روش تحلیل گفتمان استفاده شده ­است و از بررسی مفاهیم حاکم بر گفتمان شعر مشروطه این نتیجه گرفته می‌شود که میان گفتمان‌های استبدادی و آزادی، مساوات و فاصله­ی طبقاتی، زن متجدّد و زن سنّتی، میهن­پرستی و نفوذ استعمار، عقل­گرایی و خرافه، تغییری اساسی دیده می­شود و همین اختلاف نظرها، موجب پویایی و حرکت طنز در عصر مشروطه ­می­گردد. در نهایت مشخّص می­گردد که مفاهیمی چون تجدّد، عقل­گرایی، میهن­پرستی، مساوات، مشروطیّت، قانون­گرایی و ... از جمله مهم­ترین مضامینی است که شاعران طنز­پرداز عصر مشروطه، در شعر خود بدان پرداخته­اند. واژگان کلیدی: شعر، طنز، مشروطیت، آزادی و قانون گرایی. فهرست مطالب عنوان صفحه مقدّمه1 1. فصل اوّل:کلّیات و روش­شناسی 1-1. بخش اوّل: کلّیات3 1-1-1. طرح مسأله3 1-1-2. سؤال­های تحقیق4 1-1- 2-1. سؤال اصلی4 1 -1-2-2. سؤال­­های فرعی4 1-1-3. ضرورت انجام تحقیق5 1-1-4. پیشینه­ی انجام تحقیق6 1-1-5. فرضیه­ها و خطوط راهنمای بحث8 1-1-6. هدف­ها 8 1-2. بخش دوم:روش انجام تحقیق و قلمرو آن9 1-2-1. مقدّمه9 1-2-2. روش تحلیل گفتمان10 1-2-3. نقد و ارزیابی روش تحلیل گفتمان12 1-3. بخش سوم: ساماندهی تحقیق13 عنوان صفحه 2. فصل دوم:تحلیل فضای فکری اجتماعی حاکم بر عصر مشروطه 2-1. بخش اوّل: ایران در آستانه­ی تغییر........... 14 2-1-1. خودباختگی در برابر غرب................ 15 2-1-2. آغاز تحوّلات اجتماعی در ایران........... 21 2-1-3. پیدایش مدارس جدید در ایران............ 21 2-1-4. رواج انتشار روزنامه­ها و جراید......... 22 2-1-5. تأسیس دارالفنون و سفرنامه­­های فرنگ..... 28 2-2. بخش دوم: مشروطه و روشنفکری................ 28 2-2-1. مفهوم روشنفکری........................ 29 2-2-2. خاستگاه مفهوم روشنفکری................ 30 2-2-3. روشنفکری در مشروطه.................... 32 3. فصل سوم: شعر طنز و معروف­ترین شاعران طنزپرداز عصر مشروطه 3-1. بخش یکم: شعر طنز ......................... 38 3-1-1. کلّیات................................. 38 3-1-2.تعریف طنز.............................. 39 3-1-3. نگاهی به جایگاه طنز در ادبیّات پیش از مشروطیّت 40 3-2. بخش دوم: معروف­ترین شاعران طنز­پرداز عصر مشروطه44 3-2-1. ایرج­میرزا............................. 45 3-2-2. سیّد اشرف­الدّین قزوینی( نسیم شمال)...... 48 3-2-3. میرزاده­ عشقی.......................... 51 عنوان صفحه 3-2-4. عارف قزوینی........................... 53 3-2-5. میرزا علی اکبرخان دهخدا............... 55 3-2-6. ادیب­الممالک فراهانی .................. 57 3-2-7. ابوالقاسم لاهوتی....................... 60 3-2-8. ملک­الشّعرای بهار....................... 62 3-2-9. فرّخی یزدی............................. 65 4. فصل چهارم:تحلیل گفتمان مفاهیم اساسی طنز در شعر مشروطه 4-1. بخش اوّل: تحلیل گفتمان و شاخص­ها............ 69 4-1-1. شاخص­های تحلیل گفتمان.................. 70 4-1-1-1. واژگان (منفی - مثبت).............. 70 4-1-1-2. قطب‌بندی ( غیرسازی)............... 70 4-1-1-3. پیش­فرض‌ها......................... 71 4-1-1-4. دلالت‌های ضمنی شعر (تلقین و تداعی).. 71 4-2. بخش دوم: تحلیل گفتمان مسائل اساسی طنز در شعر معروف­ترین شاعران مشروطه.................................... 71 4-2-1. ایرج­میرزا............................. 71 4-2-2. سیّد اشرف­الدّین حسینی................... 74 4-2-3. میرزاده­ عشقی.......................... 81 4-2-4. عارف قزوینی........................... 86 4-2-5. میرزا علی اکبرخان دهخدا............... 89 عنوان صفحه 4-2-6. ادیب­الممالک فراهانی................... 92 4-2-7. ابوالقاسم لاهوتی....................... 96 4-2-8. ملک­الشّعرای بهار....................... 99 4-2-9. فرّخی یزدی............................ 105 4-2-10. جدولِ برآیند گفتمان کلان حاکم بر شعر طنز در عصر مشروطه................................................ 109 5. فصل پنجم: جمع­بندی و نتیجه­گیری 5-1. مشروطیت و قانون­گرایی..................... 110 5-2. آزادی و استبدادستیزی..................... 112 5-3. مساوات و نقد فاصله­ی طبقاتی............... 113 5-4. زن متجدّد و زن سنّتی....................... 115 5-5. میهن پرستی و مقابله با نفوذ استعمار...... 116 5-6. تأکید بر تجدّد، عقل­گرایی و خرافه­زدایی..... 117 5-7. نتیجه­گیری................................ 119 فهرست منابع..................................... 121 مقدّمه بررسی و تحلیل گفتمان سوژه­ها و مفاهیم اساسی طنز در شعر مشروطه، از جوانب متعدّدی دارای اهمیّت است. شعر مشروطه تجلّی ذهنیّت­ها، باورها، ارزش­ها و آرمان­­های نخبگان جامعه­ی ایرانی برای تحوّل و عبور از کاستی­ها و مشکلاتی است که ایرانِ عصر قاجار با آن روبه­رو بوده­است. در قرن نوزدهم میلادی که تمدّن ایرانی - اسلامی به مرحله­ای از انحطاط در ساحات مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی می­رسد و جامعه در زیر سایه­ی سنگین بی­تدبیری­ها و خودپرستی­هایِ حُکّام مستبد، در فلاکت و ناامنی دست­و­پا می­زند، چراهای متعدّدی در ذهن اندیشمندان ایرانی درخصوص عقب‌ماندگی­ها و کاستی­ها شکل می­گیرد. نیم­نگاهی به گذشته­ی باشکوه ایران باستان، شکوفایی تمدّن ایرانی در قرن چهارم و پنجم هجری، پس از ورود اسلام به ایران و دوران صفویه، نخبگان جامعه­ی ایرانی را با توجّه به چیرگی قدرت صنعتی اروپایِ مُدرن پس از انقلاب صنعتی که ایرانی­ها طعم تلخ آن را اوّلین بار در شکست از روس­ها چشیده­ بودند، بر ضرورتِ گذار از وضعیّت آن روز متوافق کرد. نهضت مشروطیّت محصول تحوّل­خواهی ایرانیان در سال 1285 هجری شمسی بود. در این وضع نابسامان، ادبیّات همچون همیشه، نقش پُررونقی را در حرکت جامعه­ی ایرانی از وضعیّت موجود به نقطه­ی مطلوب بازی می­کند و بسیاری از منوّرالفکر­ها برای ترویج عقاید و اندیشه­های خود و انتقاد از ساختارهای فرهنگی و سیاسی حاکم، رو به ادبیّات می­آورند و با تکیه بر زبان ساده­ی ادبیّات و نزدیک به توده­های مردم، سعیِ وافری را برای پیشبرد اهداف مشروطه انجام می­دهند. شناخت ادبیّات این دوران و به­خصوص شعر آن، ارتباط وثیقی با شناخت و درک فضای سیاسی و اجتماعی عصر مشروطه دارد. در میان سبک­های ادبی شعری نیز، طنز به دلیل جذّابیت و همچنین ساختار منتقدانه­ی آن، یکی از اصلی­ترین اهرم­های جریان روشنفکری در کمک به اهداف نهضت مشروطه به حساب می­آید تا با بهره­گیری از ظرافت­های آن، یکی پس از دیگری سنگرهای پیش رو را فتح کنند و جامعه را از وضع نابسامان و رخوت­بار دوره­ی قاجار عبور دهند. در شعر طنز مشروطه، دگرشناسی اوج می­گیرد و مفاهیم اساسی همچون قانون­مداری، آزادی، وطن‌پرستی، خرافه­زدایی از جامعه، حقوق مردم، تجدّد و... به حدّ اعلای خود می­رسد. بسیاری از شعرا و طنزپزدازان مطرح در این مقطع، در مطبوعات مشغول به فعّالیّت می­شوند و در یک تعریف جامع، ادبیّات همچون خنجری برّنده در عمق جان جامعه فرو می­رود تا به زعم خود، کاستی­ها را جبران کند؛ به سستی­ها پایان دهد و انحطاط را به ترقّی و پیشرفت مبدّل سازد. نگارنده با بضاعت اندک خویش در این تحقیق، تلاش دارد تا نمایی کلّی از گفتمان حاکم بر شعر طنز مشروطه و تأثیرات متقابل آن بر گفتمان عمومی جامعه در عصر مشروطه، ارایه دهد و ارتباط میان شعر طنز و تحوّلات سیاسی و اجتماعی آن دوران را واکاوی کند. فصل اوّل کلّیات و روش­شناسی 1-1. بخش اوّل: کلّیات 1-1-1. طرح مسأله شعر طنز در برگیرنده­ی احساسات، عواطف، افکار و اندیشه­های متفکّران است که در قالبی بدیع و هنری به رشته­ی تحریر در آمده­است. طنز در اصل، واژه­ای عربی است و معنی مسخره­ کردن، طعنه­ زدن، عیب کردن، سخن به رموز گفتن و به ­استهزا از کسی سخن گفتن می­دهد. در فرهنگ عربی به فارسی لاروس، برای طنز معانی گوناگونی آمده­است، طنز، طنزاً (او را ریشخند کرد و سخنانی به او گفت که او را به هیجان آورد.) معادل انگلیسی طنز satireو واژگان هم­خانواده­ی آن satirist (طنزپرداز)،satiric (طنز­آمیز) هستند. Satyros ریشه­ی یونانی، Satiriaو Saturaهم ریشه­های لاتین این واژه ­است. در اصطلاح ادبی، طنز به نوع خاصّی از آثار منظوم یا منثور ادبی گفته­ می­شود که اشتباهات یا جنبه­های نامطلوب رفتار بشری، فسادهای اجتماعی سیاسی یا حتّی تفکّرات فلسفی را به شیوه­ای خنده­دار به چالش می­کشد (اصلانی، 1387، ص 140). طنز با معنای اصطلاحی خود، در شعر شعرای ایرانی قدیم و معاصر نیز وجود داشته ­است. هر چند که به دلیل وابستگی­های شعرای قدیم به دربار، کمتر شاهد بروز طنزی اجتماعی در این دست از شعرها هستیم و غالباً مدح سلطان، نمود بیشتری می­یابد. سعدی در گلستان واقعیّت این امر را به ­خوبی بیان می­کند، هر چند که گفته­ی وی ممکن است خالی از طنزی تلخ نبوده باشد خلاف رای سلطان رای جستن   به خون خویش باشد دست شستن اگر خود روز را گوید شب است این   بباید گفت آنک ماه و پروین     (مشکور، 1344، ص 50)  اما شعر طنز در دوره­ی مشروطه در ایران، به دلیل نزدیکی با توده­ی مردم از لحاظ اجتماعی بودن به اوج خود نزدیک می­گردد. در این دوران با رواج انتشار مطبوعات، شعر طنز حربه­ای برای پیشبرد اهداف مشروطه­خواهان می­شود و شاعرانی همچون محمّدتقی بهار، ایرج­میرزا، عارف قزوینی، میرزاده­ی عشقی، ابوالقاسم لاهوتی، فرّخی یزدی، اشرف­الدّین حسینی، ادیب­الممالک فراهانی و... با بهره­گیری از قالب­های طنز، در پیِ نفیِ قدرت استبدادی و تنویر افکار عمومی برآمدند. از این روست که بررسی و کندوکاو گفتمان حاکم بر شعر مشروطه، در حقیقت ترسیمی از اذهان و اندیشه­های نخبگان جامعه­ی عصر مشروطه و همچنین شرایط کلّی حاکم بر این دوره ­است. هر چند ادبیّات طنز غالباً رو به ایجاز دارد، امّا نگاهی به فحوای کلام شعر شعرای طنز مشروطه­، می­تواند در تبین ساختارهای اجتماعی و نحوه­ی تطوّرات سیاسی و فرهنگی ایران مثمر ثمر باشد. در ضمن نمی­توان از تأثیرات جنبش فکری ادبی مشروطه بر ادبیّات امروز غافل شد و از همین روست که این تحقیق درصدد است تا به بررسی و واکاوی گفتمانی شعر طنز در دوره­ی مشروطه بپردازد. 1-1-2. سؤال­های تحقیق 1-1-2-1. سؤال اصلی گفتمان حاکم بر سوژه­ها و مفاهیم اساسی طنز در شعر مشروطه چیست؟ 1-1-2-2. سؤال­های فرعی برای نیل به مقصود و منظور راقم این نوشتار، پاسخگویی به سؤالات فرعی دیگری نیز ضروری است که عبارت‌اند از: 1. فضای اجتماعی و فکری حاکم بر ایران عصر مشروطه چه تأثیری بر طنز داشته­است؟ 2. چه ارتباطی میان ادبیّات طنز و تحوّلات سیاسی و اجتماعی عصر مشروطه وجود دارد؟ 3. مفاهیم سیاسی تأثیرگذار بر شعر مشروطه چیست؟ 1-1-3. ضرورت انجام تحقیق عصر مشروطه به عنوان اوّلین گام و خیز جامعه­ی ایرانی به حساب می­آید که بر اساس اندیشه­های نوین جریان روشنفکری است. واژه­ی روشنفکری (Enlightenment) اساساً به معنای روشن شدگی و بیداری است. خاستگاه اصلی روشنفکری را می­توان در قرون 17 تا 19 میلادی در اروپا دانست. زمانی که جنبش اصلاح‌گری دینی توسط لوتر و کالوین آغاز شد و شخصیت­هایی همچون فرانسیس بیکن، دکارت و کانت به عرصه­ی فلسفه­ی غرب آمدند و تحوّلات عمیقی در فلسفه­ی یونان باستان و قرون وسطی ایجاد کردند. (خسروپناه، 1389، ص 253) جنبش مشروطه در ایران نیز اگر چه علل و عوامل درونی بسیاری داشت، امّا به نوعی واکنشی به عقب‌ماندگی­های ایرانیان نسبت به تمدّن غرب بود. بررسی اشعار و ادبیّات طنز دوره­ی مشروطه­، می­تواند راهگشایی برای شناختی دقیق از ابتدای تحوّلات یک قرن اخیر در ایران باشد. جنبش مشروطه از ابتدا با چالش­های مفهومی متعدّدی روبه­رو بود و در نهایت نیز اسیر دوگانگی­ها و شکست شد، امّا این جنبش اجتماعی - سیاسی حرکت تازه­ای به جامعه­ای ایرانی بخشید که در نهایت ثمره­ی آن در انقلاب اسلامی 1357 نمود پیدا کرد. شناخت ادبیّات طنز دوره­ی مشروطه و تحلیل گفتمان حاکم بر آن، از آنجا ضرورت می­یابد که حوزه­های مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایرانِ کنونی ما همچنان دستخوش اهداف و تلاش­های جریان روشنفکری است و تحلیل دقیق اوضاع کنونی ما و حرکت به سوی آینده، جز با شناخت عناصر ماهوی و گفتمانی عصر مشروطه امکان­پذیر نخواهد­بود. دوره­ی مشروطه یکی از برجسته­ترین ادوار طنز ایران از ابتدای پیدایش تا کنون به حساب می­آید و شناخت دقیق آن ضرورت تام دارد. حسن جوادی نویسنده­ی کتاب تاریخ طنز در ادبیّات فارسی در این­باره معتقد است: «عصر مشروطه، عصر شکوفایی طنزنویسی بود. قرن­ها اختناق و زورگویی سینه­ها را پر از گفتنی­ها کرده ­بود و برای اوّلین بار امکان گفتن پیدا شده­ بود. اکثر نویسندگان نسبت به مردم احساس تعهّد شدید می­کردند و نمی­خواستند جز به خاطر مبارزه برای آزادی و یک زندگی بهتر، نویسندگی کنند. موضوع اشعار این دوره، یک­باره و به نحو بی­سابقه­ای اجتماعی و سیاسی می­شود. اگر فی­المثل در سرتاسر دیوان قاآنی دو یا سه شعر اجتماعی پیدا کنیم، صدی هشتاد و یا بیشترِ اشعار دوره­ی مشروطه، مربوط به وضع مردم و سیاست روز است». (حسن جوادی، 1384، ص 114) یحیی آرین­پور نیز در خصوص اهمیّت اشعار مشروطه ­می­نویسد: «در اهمیّت بزرگ تاریخی و سیاسی این اشعار تردید نیست و از حیث مضمون نیز چون از زندگی روز، دردها و گرفتاری­های اجتماعی سرچشمه گرفته­اند، از بسیاری از اشعار سفارشی اصیل­تر و حقیقی­ترند. این گفته­ها و سروده­ها – تکرار می­کنم- اگر چه از حیث ادبی ارزش زیادی ندارند، ولی نمی­توان انکار کرد که در زندگی سیاسی و اجتماعی ایران و در بیداری مردم خواب­آلود و غفلت­زده­ی کشور که تا آن روزگار به حیات سیاسی خو نگرفته ­بودند، نقش بسیار مهم و مؤثّری داشته­اند و از نظر تاریخ­نویس مأخذ و وسیله­ی تحقیق بسیار گرانبهایی هستند».(آرین­پور، 1387، ص 35) از این روست که ­می­توان گفت، بررسی و تحلیل سوژه­ها و مفاهیم اساسی طنز در شعر مشروطه که به نوعی سرآمد ادبیّات این عصر به حساب می­آید، از ضرورت­های سیاسی، فرهنگی و ادبی برخوردار است. 1-1-4. پیشینه­ی انجام تحقیق هر چند سال­ها از دوران مشروطه ­می­گذرد، امّا نسبت به ادبیّات این حوزه، توجّهی به فراخور تأثیر آن در سرنوشت جامعه ایرانی نشده­است. ادوارد براون اوّلین کسی بوده­ است که مجموعه­ای از اشعار طنز­آمیز دوره­ی مشروطه را در شعر و مطبوعات جدید ایران جمع آورد و آن­ها را به انگلیسی ترجمه کرد. یحیی آرین­پور نیز فصلی از کتاب از «صبا تا نیما» را که مجموعه­ای در تاریخ 150 ساله­ی ادب فارسی است، به طنز مشروطه اختصاص داده­است و از نویسندگان دوره­ی مشروطه همچون دهخدا، طاهرزاده، صابر و اشرف گیلانی مفصلاً بحث کرده ­است. وی در این کتاب همچنین نظری به پیدایش مطبوعات در ایران و ادبیّات نثر و نظم این نوع جریده­ها دارد. کتاب «طنزسرایان ایران از مشروطه تا انقلاب» که به کوشش مرتضی فرجیان و محمّدباقر نجف­زاده بار فروش تهیّه شده نیز از کتاب­هایی است که سعی داشته­است تا تقریباً تمامی شعرای حاضر در عصر مشروطه را معرّفی کند. تعدّد نام‌ها در این مجموعه، بسیار زیاد است و بعضی از طنزنویسانی که شرح حال و آثاری از آن­ها ذکر شده، صرفاً با یک مجلّه و آن هم با نام مستعار همکاری داشته‌اند، به طوری‌که حتی برای مؤلّفان این کتاب نیز نام واقعیشان به دست نیامده­است. احتمالاً پشتوانه­ی اصلی این کتاب، سوابق کاری فراوان مرتضی فرجیان در نشریات طنز ایران، پس و پیش از انقلاب بوده­است. از دیگر کتاب­های مطرح در خصوص طنز مشروطه، ­می­توان کتاب «کاوش در طنز ایران: التّحقیق فی حقایق الدّقیق من باب الهزل و الهجو و الطّنز و المطایبه و الأشارات العمیق من عهد العتیق الی عهد القامبیوتر و المنجنیق» را نام برد که در آن سیّد ابراهیم نبوی، گزیده­ای از آثار طنز­نویسان معاصر را از جمال­زاده تا خودش جمع‌آوری کرده­است. کتاب «ادوار شعر فارسی از مشروطیّت تا سقوط سلطنت» نیز که نگاشته­ی محمّدرضا شفیعی کدکنی است، به بررسی شعر مشروطه­ می­پردازد. مؤلّف در خصوص اهداف نگاشتن این کتاب می­گوید: «قصد من از بحث، یاد دادن یک نوع روش منظّم برای داوری در باب شعر دوران اخیر فارسی است و نه تاریخ ادبیّات و یا سبک­شناسی و غیره. (شفیعی کدکنی،1380، ص 17) «طنزپردازان ایران (از آغاز تا پایان دوره­ی قاجار)» دکتر حسین بهزدای‌اند هجردی نیز کتاب جامعی در حوزه­ی ادبیّات طنز ایران به حساب می­آید. نگارنده در این اثر درصدد است تا به بررسی ادبیّات اجتماعی، انتقادی و سیاسی ایران و علل اجتماعی و روانی آن­ها بپردازد. دکتر بهزدای در این اثر با انتخاب گزیده­های از نثر و نظم طنز ادبی مشروطه، به تحلیل محتوا و دلایل شعرا از طرح انتقادات علیه وضع حاکم می­پردازد. «یا مرگ یا تجدّد» ماشاء الله آجودانی نیز اثری متمایز در بررسی شعر مشروطه به حساب می­آید. این کتاب در حقیقت مقالاتی است که طی 18 سال در ایران و خارج منتشر شده ­است. نویسنده در این کتاب توجّه خاصّی به تحلیل وضعیّت سیاسی و اجتماعی عصر مشروطه نشان می­دهد. نام کتاب برگرفته از شعری از ملک­الشّعرا بهار است: یا مرگ یا تجدّد و اصلاح   راهی جز این دو پیش وطن نیست ایران کهن شده­ است سراپای   درمانش جز به تازه شدن نیست در این میان، امّا «مفاهیم سیاسی و اجتماعی در شعر مشروطیّت» اثر حجت­الله اصیل، کتابی منسجم و برخوردار از روشی هدفمند برای بررسی شعر مشروطه به حساب می­آید که در کتب پیشین کمتر از آن اثری دیده­ می­شود. اصیل در این کتاب مفاهیم ویژه­ای را انتخاب و شعر شاعران مشروطه را در خصوص آن می‌سنجد، امّا به­طور کلّی باید گفت غیر از تلاش حجت­الله اصیل، کمتر ساختاری هدفمند برای تحلیل شعر طنز مشروطه تهیّه شده ­است و کتاب اصیل نیز آنچنان که باید و شاید مبسوط نیست. ما در این تحقیق سعی می­کنیم که از پراکنده­گویی دوری جوییم و ساختار شعری این دوره را بر اساس نظریه­ تحلیل گفتمان مورد نقد و بررسی قرار دهیم. 1-1-5. فرضیه­ها و خطوط راهنمای بحث این پایان­نامه یک تحقیق اکتشافی است و احتیاجی به فرضیه ندارد، بلکه نیازمند خطوط راهنمای بحث است که­ می­تواند در موارد ذیل خلاصه شود: 1. گفتمان حاکم در این دوره، گفتمان تجدّدگراست که شاخص­های آن گرایش به آزادی دموکراسی و غرب­گرایی است. 2. ادبیّات و علی­الخصوص شعر طنز، نمادی از اوضاع سیاسی و اجتماعی جامعه و همچنین تبلور اندیشه­ها و پیش­فرض­های شعرای این عصر در خصوص مفاهیمی همچون آزادی، توسعه، قانون، تجدّد و... است. 1-1-6. هدف­ها الف. تمییز مفاهیم و سوژه­هایی مانند استبداد، آزادی، میهن- ملّت، مساوات، دستور و قانون، زن و حقوق زن، تجدّد و مشروطیّت در شعر طنز مشروطه. ب. تحلیل گفتمان کلّی حاکم بر فضای شعر مشروطه و تأثیر آن بر فضای سیاسی - اجتماعی ایران. 1-2. بخش دوم: روش انجام تحقیق و قلمرو آن 1-2-1. مقدّمه ضرورت کاربست روش در پژوهش و تبیین روش­شناسی، از اصول مسلّم و جزو بدیهیّات عصر دانش و اطّلاعات است. روش پژوهش، نقش لوکوموتیو قطار علم را بازی می­کند و هر کار پژوهشی - علمی بویژه در حوزه­ی علوم انسانی، نیازمند رهیافتی روشمند است. صرف‌نظر از تفاوت‌های لفظی بین روش تحقیق و روش‌شناسی یا متدولوژی و رهیافت، «روش» مجموعه قواعدی است که برای یاد دادن و یاد گرفتن دانسته‌های موجود در یک رشته از دانش‌ به کار گرفته ­می‌شود. به تعبیر صادق حقیقت در کتاب «مسأله‌شناسی مطالعات سیاسی اسلامی»، اهمیّت روش­شناسی و نقد و ارزیابی روش‌های موجود در هر علم، وقتی روشن می‌شود که به دو گزاره­ی زیر عنایت شود: 1. هر محقّقی به شکل خودآگاه یا ناخود­آگاه از روشی استفاده می‌کند. 2. هر روشی دارای محدودیت‌ها و مزایایی می‌باشد. ( حقیقت، 1383، ص 46) این اهمیت تا جایی پیش رفته ­است که برخی معتقدند واژه­ی علمی بیانگر محتوای واقعیّت مورد مطالعه نیست، بلکه تأکید بر روشی است که در پژوهش به کار رفته­است. «امروزه، علم به چنان مرتبتی دست یافته است که حتّی مردم کوچه و بازار نیز می‌کوشند به مدّعیات خود صبغه‌ای علمی بدهند. پذیرش مرجعیّت و اقتدار علم، تا جایی مقبولیّت یافته ­است که دانش‌های ذاتاً متفاوت دیگر با علم ـ یعنی علم تجربی ـ نیز به علمی­سازی حوزه‌های مطالعاتی خود رو آورده‌اند. مرکز ثقل این تلاش‌ها را در علوم انسانی، به ­ویژه در علم سیاست، می‌توان مشاهده نمود. به اعتقاد بسیاری از دانشمندان علوم انسانی، از جمله سیاست­شناسان، علّت ناکامی علوم انسانی به طور اعم و علم سیاست به طور اخصّ، به روش پژوهشی آن برمی‌گردد.»(اردستانی، مقدّمه) امّا یک پرسش جدّی که در این میان همواره ذهن کاوشگر را می‌آزارد ریا، اینکه به چه میزان از روش‌های موجود می‌توان در خصوص تحلیل پدیده‌های سیاسی- اجتماعی بهره برد؟ کلّیه­ی رهیافت‌های (approach) روش­شناسانه به علم، به­ خصوص در تحلیل پدیده‌های سیاسی، حاوی محدودیت‌ها و فرصت­هایی هستند که نه می‌توان به یک باره آن­ها را کنار گذاشت و نه می‌توان به این رهیافت‌ها اکتفای صرف نمود. مآلاً مختصّات پژوهش حاضر، پیرامون بررسی شعر طنز در دوره­ مشروطه، رهیافتی روشی را اقتضا می‌کند که در این مجال باید به تبیین روش­شناسی این پژوهش بپردازیم. 1-2-2. روش تحلیل گفتمان از آنجا که بخش عمده‌ای از بار پژوهش درباره­ی شعر طنز مشروطه، بر ابیات و نگاشته­های شعرا متّکی است، بنابراین، روش تحلیل گفتمان متناسب با مختصّات این بحث، از مزایای ویژه‌ای برخوردار است. هر چند نمی­توان از معایب و مشکلات آن چشم پوشید. امروزه گفتمان به مجموعه‌ای معنادار از علائم و نشانه‌های زبان­شناختی و فرا­زبان­شناختی تعریف می‌شود. البتّه این تعریف محصول یک تکامل تاریخی است. برخی از پژوهشگران تطوّر تاریخی روش تحلیل گفتمان را در سیر ساخت­گرایی به نقش­گرایی و رویکرد انتقادی تحلیل کرده‌اند. نظریه­ی گفتمان در زبان­شناسی متولّد شد. در این مرحله­ی ابتدایی، گفتمان به مثابه­ی زبانِ بزرگ­تر از جمله بود. (ساخت­گرایی) بعدها مفهوم بافت نیز وارد تحلیل گفتمان شد. منظور از بافت، شرایط زمانی و مکانی محدودی است که زبان در آن به کار می‌رود. (نقش گرایی) بعدها زبان­شناسی انتقادی به نظریه­ی مشهور تحلیل گفتمان، نقبی زد و قابله­ی تحلیل گفتمان انتقادی شد. (رویکرد انتقادی) میشل فوکو در دهه­ی 60 میلادی، نوع دیگری از نگرش به گفتمان را پایه­گذاری کرد که نه تنها گفتمان بزرگ­تر از زبان است، بلکه کلّ حوزه­ی اجتماع را در بر می‌گیرد و نظام‌های حقیقت را بر سوژه یا فاعلان تحمیل می‌کند. فوکو گفتمان را این‌گونه تعریف می‏کند: «ما مجموعه‏ای از احکام را، تا زمانی که متعلّق به صورتبندی گفتمانی مشترکی باشند، گفتمان می‏نامیم. .. [گفتمان] متشکّل از تعداد محدودی از احکام است که می‏توان برای آن­ها، مجموعه‏ای از شرایط وجودی را تعریف کرد.» Foucault , 1972)، 117) . از دیگر نظریه­پردازان معاصر مقوله­ی گفتمان، می‌توان به لاکلا و شنتال­ موف اندیشمندان پسامارکسیسم اشاره کرد. این دو در اثر خود با عنوان هژمونی و راهبرد اجتماعی (1985)، به این مقوله پرداخته­اند. ریشه‌های بحث این دو از گفتمان، به سه انگاره­ی عمده­ی فلسفی باز می‌گردد. این سه انگاره عبارتند: از «مدلول، پدیده و نشانه» که خود به ­ترتیب منشأ تدوین سه جریان فکری هستند؛ فلسفه­ی تحلیلی، پدیدار­شناسی و ساختارگرایی. ارنستو لاکلا و شنتال ­موف، نظریه­ی گفتمان فوکو را بسط دادند. آن­ها با به­کارگیری نظریات متفکّرانی چون سوسور، دریدا، بارت، لاکان، گرامشی و آلتوسر، نظریه­ی بسیار کارآمدی را شکل دادند که انسجام و قابلیّت تبیین فوق‏العاده‏ای دارد. در ادامه­، مبانی این نظریه به اختصار تشریح می‏شود. «لاکلا و موف مفهوم گفتمان خود را از فوکو وام گرفته‏اند. گفتمان در این‏جا، نظام معنایی بزرگ­تر از زبان است و هر گفتمان، بخش‏هایی از حوزه­ی اجتماع را در سیطره­ی خود گرفته و به واسطه­ی در اختیار گرفتن ذهن سوژه‏ها، به گفتارها و رفتارهای فردی و اجتماعی آن­ها شکل می‏دهد. لاکلا و موف همچنین مفهوم قدرت فوکو را نیز وارد نظریه­ی گفتمان خود کردند و به این ترتیب به گفتمان، نیرویی پیش­راننده بخشیدند، امّا به نظر می‏رسد آن­ها به جای «حکم» فوکو از «نشانه»­ی سوسور برای توضیح ساختار گفتمان استفاده کرده­اند. بنابراین، گفتمان از نظر لاکلا و موف نه مجموعه‏ای از احکام، بلکه مجموعه‏ای از نشانه‏هاست. مفهوم صورتبندی گفتمانی فوکو نیز، قابل قیاس با مفهوم «مفصل‏بندی» در نظریه­ی گفتمان لاکلا و موف است، چرا که مفصل­بندی، فرآیندی است که به واسطه­ی آن، نشانه‌ها با هم جوش می‏خورند و یک نظام معنایی را شکل می‏دهند. همین جابه­جایی به­ظاهر کوچک و استفاده از «نشانه» به جای «حکم»، همان‌طور که خواهیم دید، به این نظریه، انعطاف­پذیری فوق­العاده‏ای بخشیده­است. (سلطانی، ش 28) به­طور کلّی می‌توان گفت که هر گفتمان، یک ساختار معرفتی است که در شرایطی خاص حاکم می‌شود. این ساختار متشکّل از یک دالّ مرکزی است که پیرامون آن نشانه‌ها و مفاهیم مختلفی منظومه­وار در گردش هستند. امروزه در روش­شناسی گفتمانی، تحلیل زمینه (Context) اهمیّتی بیش از تحلیل متن (Text) یافته­است. به تعبیر بهروز لک: «در این الگو، نشانه‌ها بر اساس یک قلب یا محور مرکزی دور یک مدار مغناطیسی، مفصل­بندی و ساماندهی می‌شوند. تحلیل گفتمانی نشان می‌دهد که هیچ نشانه­ی ثابتی وجود نداشته، شرایط قدرت، موجب ساختن این نشانه‌ها می‌شود و لذا گفتمان‌ها کاملاً شناور بوده و می‌توانند مکرراً تغییر کنند.» مآلاً در روش تحلیل گفتمان، گردآوری اطّلاعات بر اساس یک دستگاه فکری صورت می‌گیرد و در چارچوب آن، تحلیل‌ها و قضاوت‌های نهایی صورت­بندی می‌شود. بر اساس روش­شناسی گفتمانی، اوّلین قدم برای تحلیل، ­شناسایی حدّ اقل دو گفتمان متخاصم است که با هم رابطه‏ای غیریت­سازانه بر قرار کرده‏اند. در پژوهش بررسی شعر طنز مشروطه نیز باید دو یا چند گفتمان متخاصم و به تعبیری غیریت‌های گفتمانی، مورد ­شناسایی قرار گیرند. به عنوان مثال گفتمان سنّت و تجدّد و یا جمهوریت و استبداد را می­توان گفتمان­ها متخاصم نام نهاد. همزمان با­ شناسایی گفتمان‏های متخاصم، باید مقطع زمانی و موقعیّت مکانی گفتمان‏های مورد نظر را نیز تعیین کرد. برای بررسی تغییر و تحوّل در گفتمان‏ها، ابتدا باید به ­شناسایی گفتمان‏های متخاصم پرداخت و سپس دال‏های مفصل­بندی شده در این گفتمان‏های متخاصم را در دوره‌های تاریخی متفاوت،­ شناسایی و با هم مقایسه کرد؛ به این ترتیب می‏توان به بررسی تاریخی تحوّلات سیاسی- اجتماعی پرداخت. در واقع، هدف از تحلیل گفتمانی، روایت صرف رویدادهای تاریخی نیست، بلکه باید این رویدادهای تاریخی و تحوّلات اجتماعی را در سایه­ی تحوّلات معنایی بررسی کرد. در زمینه­ی ادبیّات نیز باید به فضای کلّی اجتماع نظر کرد و ساختار ادبی را در پیوندی وثیق با اوضاع سیاسی اجتماعی در بوته­ی نقد گذاشت. بر اساس نظریه گفتمان، تمامی تحوّلات اجتماعی حاصل منازعات معنایی میان گفتمان‏هاست. تحلیل معنایی بدون تحلیل متن، مسیر نامطمئن و لغزنده‏ای است که باعث افزایش ضریب خطای تحلیلگر می‏شود. 1-2-3. نقد و ارزیابی روش تحلیل گفتمان ملاک و مناط ترجیح روش تحلیل گفتمان در این پژوهش، علی­القاعده باید بر بنیان تفوّق مزایا بر کاستی‌ها و اوّلویت نسبی آن، نسبت به سایر روش‌ها در شعر طنز مشروطه ­استوار باشد. نخستین مزیّت نسبی این قابلیت، تبیین ساختار کلان شعر در دوران مشروطه، پس­زمینه‌ها و فهم نظام معنایی حاکم بر اشعار طنز است. دومین مزیّت پویش مفصل­بندی نشانه‌ها است که شکل­دهنده به نظام معانی است. در واقع نشانه‌ها در این روش منظومه­وار، حول دالّ برتر، در حال گردش هستند و در مدار‌های قریب و بعید از مفهوم عالی، جانمایی شده­اند. نمایش دالّ برتر و مفصل­بندی مفاهیم و نشانه‌های مختلف در شعر طنز مشروطه، از گفتمان مسلّط رونمایی می‌کند. البتّه بر شمردن مزایا و ملاک‌های برتری روش تحلیل گفتمان، به معنای نادیده انگاشتن ضعف‌ها و کاستی‌های آن نیست. مهمترین چالش این روش تحلیل، رویکرد نسبی­گرایانه و پساساختارگرایانه­ی آن است. انتقاد دیگر به این روش، تأکید افراطی آن بر عاملیّت اجتماعی (social agency) و فردیّت (subjectivity) است که در نحوه­ی ­اندیشیدن مفسّر تأثیرات ناخودآگاه می‌گذارد. برای دانستن روش تحلیل گفتمان در تجزیه­و تحلیل اشعار طنز، به بخش دوم فصل چهارم نگاه کنید. 1-3. بخش سوم: ساماندهی تحقیق در این تحقیق پس از ذکر کلّیات و روششناسی، به تحلیل فضای فکری اجتماعی حاکم بر عصر مشروطه. در فصل دوم می‌پردازیم، در فصل سوم نیز ضمن تعریف شعر طنز معروف‌ترین شاعران طنزپرداز عصر مشروطه را معرفی خواهیم نمود، فصل چهارم به تحلیل گفتمان مفاهیم اساسی طنز در شعر مشروطه اختصاص دارد که در این فصل، سعی می‌کنیم این مفاهیم را در ساختار شعریِ برخی از شعرای مطرح این دوره، کندوکاو گفتمانی کنیم و این سوژه‌ها و مفاهیم را در نظام معنایی ادبیّات مشروطه، مورد تحلیل و مداقّه قرار دهیم، و در فصل پنچم به جمع‌بندی و نتیجه‌گیری می‌پردازیم. دریافت فایل منظومه های سیاسی طنز در انقلاب مشروطه...